www.harryknipschild.nl RSS

44 - Diana Ridderikhoff en het 'pluggen' in Hilversum

Als je een boek koopt heb je dat in de meeste gevallen niet eerder gelezen. Bij muziek ligt het anders. Je besluit pas tot aanschaf over te gaan als je die op de radio gehoord hebt, of de artiest op televisie hebt zien optreden. Je weet dus al waaraan je je geld uitgeeft. In vele gevallen koop je een album (vroeger een single) dat je regelmatig en gratis op de radio kunt horen. Voor een grammofoonplatenmaatschappij is het altijd van groot belang geweest de nieuwste uitgaven zo vaak als mogelijk in de populaire programma�s uitgezonden te krijgen. Om die reden heeft elk muziekbedrijf ��n of meer mensen in dienst om de contacten met discjockeys en de programmeurs van televisieuitzendingen zo positief mogelijk te laten verlopen. Hun werk staat in de volksmond bekend als �pluggen�. Diana Ridderikhoff (geb. 1949, Hilversum) heeft het acht jaar gedaan.

Diana

Haar vader had een handelsbedrijf in feestartikelen. Wat was er mooier dan de onderneming vernoemen naar �Diana�, een van zijn dochters. Een andere dochter, zeven jaar ouder, hield van populaire muziek. In het begin van de jaren zestig kocht die albums van Harry Belafonte, de Beatles en andere Engelse popgroepen. Diana en haar zus deelden de zolderverdieping van het ouderlijk huis in Hilversum en luisterden er samen naar hun favoriete muziek.

Diana zat op het christelijk lyceum. Kort nadat ze afstudeerde werd het schoolgebouw verkocht aan een nieuwe omroep, de Tros. Toen Diana er later vanwege haar werk heenging bleek dat de gymzaal als kantine fungeerde. In het voormalige biologielokaal praatte ze met een van de omroepmedewerkers. Tijdens het maken van huiswerk had Diana altijd de radio aan. Voor de muziek. Ze kon zich op 16 augustus 2010, toen ze bij me op bezoek kwam, niet meer herinneren naar welke programma�s ze luisterde. Maar het kan niet anders, zei ze, het moet Veronica geweest zijn. Want daar hoorde je de hele dag populaire muziek en dat stimuleerde haar als ze over haar boeken gebogen zat. Ze kan zich nog goed herinneren wat het eerste plaatje was dat ze kocht: �Let me in� van de Sensations met zangeres Yvonne Baker. Het nummer, uitgebracht op Argo (een sublabel van Chess), bereikte in 1962 de derde plaats van de Cashbox hitlijst. In Nederland verscheen het bij Artone op het Funckler-label.

Iramac

Diana was een intelligent meisje. Bij het afstuderen in 1966 (MMS) haalde ze alleen maar zeer hoge cijfers. De gemeente Hilversum kende haar zelfs een prijs toe (voor het vak Nederlands). Toch was ze niet voorbereid op een verdere studie. Toen de familie Ridderikhoff alsnog pogingen in het werk stelde bleek dat alle vervolgopleidingen al volgeboekt waren. Er zat niets anders op dan tijdelijk werk te zoeken. In de plaatselijke krant las Diana, nog geen zeventien, dat een platenmaatschappij een telefoniste zocht. Dat bleek Iramac te zijn. Het bedrijfje was gevestigd op Brediusweg 43 in Bussum. Willem Duys, tevens prominent medewerker van de Avro, was als adjunct-directeur verantwoordelijk voor de creatieve aanpak, Henk Majoor, een voormalige KLM-purser, had in diezelfde functie de commercie onder zijn beheer.

Toen Diana solliciteerde kreeg ze te horen dat ze veel te goed was om aan de telefoon te zitten. Of ze niet op de afdeling publiciteit wilde werken? Dat deed ze. Boude Bosma, de publiciteitsman, was altijd op pad. Zijn assistente zat op kantoor. Er was geen werk voor haar uitgestippeld. Om zich niet te vervelen ging ze zelf maar werk cre�ren. Ze maakte zich alle geheimen van de stencilmachine eigen en maakte informatie voor iedereen beschikbaar.

Het bedrijf had zich in eerste instantie uitsluitend bezig gehouden met het produceren van klassieke muziek. De albums met vaak onbekende musici werden nauwelijks verkocht. Noodgedwongen zocht Iramac zijn toevlucht tot het lichte genre. Op het label Relax verscheen een langspeelplaat van de jonge zangeres Martine Bijl, geproduceerd door Willem Duys. Mede dankzij haar optreden tijdens het songfestival in de Belgische badplaats Knokke brak Bijl meteen door. Liedjes als �Makelaar van Schagen� en �Bloemendaalse Bos� sloegen aan. In diezelfde stijl maakte de presentator van �Voor de vuist weg� een opname met Shirley Zwerus, �Bach bijvoorbeeld�. Dat liedje gebruikte hij als �tune� voor Muziek Moza�ek, zijn radioprogramma op de zondagochtend. Een andere hit was �Mensen geef elkaar een hand� van Lily Kok.

Duys had bovendien enkele popgroepen onder contract genomen. Tegenover de manager van Short�66 had hij zich positief uitgelaten. John van Setten was bereid de Amsterdamse groep op het Relax-label onder te brengen op voorwaarde dat ook de Outsiders, waarvan hij eveneens manager was, door Iramac onder contract genomen zou worden. Een paar maanden later was Short�66 nog niet doorgebroken. Maar de Outsiders scoorden de ene toptien-hit na de andere: �Lying all the time�, �Keep on trying�, �Touch�, Monkey on your back� en �Summer is here�.

Een nieuwe collega bij Iramac was Job Maarse. Ook deze hield zich met de promotie bezig. Tegelijk was hij actief als producer van popgroepen. Vooral voor de Zipps uit Dordrecht zette Maarse zich in. Een nieuwe medewerker, per 1 januari 1967, was ondergetekende. Algemeen directeur Silvio S.A. Samama had mij weggekocht bij platenmaatschappij Negram-Delta. Hij dacht in mij (op voorspraak van Veronica�s Willem van Kooten) iemand gevonden te hebben die het populaire repertoire een nieuwe impuls zou gaan geven. Ik werd tevens verantwoordelijk gesteld voor de promotie van Iramac. Heel precies waren de werkzaamheden niet verdeeld. De beste promotieman was natuurlijk Willem Duys. Zijn �Voor de Vuist Weg� was het meest-bekeken televisieprogramma van Nederland. Naar �Muziek Moza�ek� (voor het betere repertoire) luisterden elke week miljoenen Nederlanders. Minder sterk was Iramac in de distributie. Er waren slechts drie vertegenwoordigers op pad, als ze op pad waren. Iramac was niet in staat een echte �vuist� op de platenmarkt te maken.

Diana in Hilversum

Diana vertelde me in Oegstgeest dat mijn komst wat meer structuur in de promotieactiviteiten bracht. Daarbij werd ze zelf actief ingezet. Vanuit Hilversum reed ze al dagelijks op een Solex naar Bussum en terug. Kon de 17-jarige promotiemedewerkster met die �brommer� ook de omroepen bezoeken? Dat bleek goed mogelijk te zijn. Diana had nog bijzondere herinneringen aan Skip Voogd. In de jaren zestig was deze niet alleen muziekjournalist maar speelde tevens een belangrijke rol bij de publieke omroep. Na verloop van tijd waren bij Skip alle �pluggers� op dinsdagmorgen welkom. De programma-samensteller maakte er voor iedereen een gezellige bijeenkomst van. Hij serveerde koffie met een stuk taart. De medewerkers van alle platenmaatschappijen zaten gezellig bij elkaar in zijn flat op de Graaf Willem de Oudelaan 175 in Naarden. Binnen zekere grenzen hield Voogd met de wensen van de pluggers rekening. Als je een nieuwe plaat op de zender wilde hebben lukte dat meestal wel.

De houding van Skip Voogd was niet uitzonderlijk. Diana was overal welkom. Op haar Solex reed ze Hilversum door. Ze had het naar haar zin. Diana deed het leuk en hoewel ze niet voor een grote platenmaatschappij werkte deelde ze gratis platen uit aan de omroepmedewerkers. Een enkele oudere man maakte wel eens avances, maar dan trok ze zich discreet terug. Diana was inmiddels op kamers gaan wonen. In de flink gesubsidieerde kantines van de omroepen kon ze voordelig warm eten. Bovendien ontmoette ze er de mensen die ze nodig had.

In het begin had ze het nog wel eens moeilijk met al die bekende personen. In Hilversum was het de gewoonste zaak van de wereld dat je elkaar tutoyeerde. De voor Diana zo beroemde �oudere� zangeres Jany Bron (1920-2000) wilde bijvoorbeeld gewoon met �Jany� aangesproken worden. Bij Iramac op kantoor was dat nog anders. Daar ging ze om met meneer Samama, meneer Duys, meneer Majoor en meneer Bijl (de boekhouder).

Promotie bedrijven bij de zeezenders was het gemakkelijkst. Bij de offici�le omroepen reed je van hot naar her. Maar alle discjockeys van Radio Veronica (Hilversum) zaten bij elkaar in ��n pand. Die vonden het wel leuk als Diana op haar brommer kwam aanrijden. Als ze onderweg vanwege het slechte weer wat nat geworden was kreeg ze een extra vriendelijk onthaal, vertelde ze. Het lukte Diana goed om de platen van Iramac onder de aandacht te brengen in het Gooi. Ik heb haar toen nooit horen spreken over verder studeren.

Gaandeweg kwamen er steeds meer artiesten bij Iramac. Groepen als de InCrowd (Den Haag), Left Side (Volendam), Sammy Soul Set, Elements en de Hearts of Soul (Harderwijk). Artiesten als Ike & Tina Turner, B.B. King, Billy Preston maar ook het Duo de Koning (�Zij draagt een ring�, 26.000 exemplaren verkocht), Cock van der Palm (�Ik rook niet meer�), Albert Brosens (�Jelle zal wel zien�, in de top tien) en niet te vergeten Christine Deutekom en Toon Hermans. De laatste had in 1968 een nummer ��n-hit met �Mien waar is mijn feestneus�, waarvan in een maand tijd meer dan 120.000 exemplaren verkocht werden.

Groot succes had Iramac met twee groepen, een uit Nederland en een uit Zweden. De Sandy Coast (uit Voorburg) stapte over van Negram-Delta naar het Relax-label. De groep van Hans Vermeulen maakte hits met �And her name is Amy�, �I see your face again� en �Capital Punishment�. De Hep Stars waren voorlopig alleen beroemd in Zweden. De promotie door Diana, samen met Stefan Schroeder van Olga Records, bezorgde de groep met �Sunny Girl� nu ook voor het eerst succes in het buitenland. De zanger, Svenne Hedlund, liep een beetje mank, wist Diana zich nog te herinneren. In zijn jeugd had hij waarschijnlijk kinderverlamming gehad. �Weet je nog dat Benny Andersson in die groep zat�, zei Diana. �Die ontmoetten we later opnieuw toen hij als lid van ABBA naar Nederland kwam�.

Stefan Schroeder had als �underdog� eveneens een goede ontvangst in Hilversum. De Hep Stars kregen van de KRO een televisie-special aangeboden. Enigszins dronken van het succes schafte Schroeder zich een rode Porsche aan. Dat had hij beter niet kunnen doen. Toen de discjockeys ontdekten dat het goed met hem ging kostte het hem aanzienlijk meer moeite zijn artiesten aan de man te brengen. De zeer succesvolle Nederlandse producer Jack de Nijs (Jack �Jersey�), met wie Diana later te maken kreeg, pakte de contacten met Hilversum beter aan. In een grote �Amerikaan� reed hij vanuit Roosendaal naar het Gooi. Op een parkeerplaats verkleedde hij zich en stapte in een klaar staande oud autootje. Zo bezocht De Nijs zijn contacten bij de omroep.

Phonogram

Iramac maakte wel successen maar geen winst. In 1969 werd het bedrijf geliquideerd. Diana vond onderdak bij Phonogram, de marktleider in Nederland. Twee maanden werkte ze op de advertentieafdeling in Amsterdam. Het gebouw was wat klimaatbeheersing betreft helemaal van de buitenwereld afgesloten. Er kwam geen frisse lucht binnen en alle zonweringen gingen automatisch en tegelijk omlaag als de apparatuur dat �aangaf�. Op het programmabureau in Hilversum (Albertus Perkstraat) werd ze vervolgens assistente van chef de bureau Rimmer de Boer. Gerrit den Braber zwaaide er de scepter. Het programmabureau fungeerde bovendien als kantoor voor de radio- en tv-promotie van Phonogram, met Jaap Stamer (televisie), Jan Corduwener en Pim ter Linde. Rolf ten Kate en Anton Witkamp, die de pers bewerkten, hielden kantoor in Amsterdam.

Phonogram was een grote organisatie. Vaste producers waren Tony Vos, Rine Geveke, Joke van Halen en Hans van Hemert. Elke twee weken was er vergadering in Amsterdam. Dan kwamen alle creatieve mensen bij elkaar. Knopen werden doorgehakt. Bijvoorbeeld welke contracten verlengd zouden worden. Welk repertoire van belang was. De vergadering werd geleid door Jack Haslinghuis, de directeur van de Nederlandse platentak van Philips. Diana notuleerde. Bovendien handelde ze de contracten af. In haar Phonogram-tijd kwam ze pas goed tot de ontdekking dat Iramac enorme bedragen aan Toon Hermans betaald had. Normaal gesproken kreeg een artiest of groep een royalty in de orde van grootte van een dubbeltje voor een single. Omdat Duys te gretig geweest was bij Hermans had Iramac de man uit Sittard een hele gulden per verkochte �Feestneus� uitbetaald. Bij de opvolger �Vogeltje wat zing je vroeg� zelfs nog een kwartje meer. Dat kon het bedrijf in Bussum zich helemaal niet permitteren. Bovendien lukte het Iramac niet goed af te rekenen met de platenwinkeliers die de karnavalsplaat in zulke aantallen hadden verkocht.

Diana zei meteen ja toen ik haar voorstelde mij te assisteren bij de promotieactiviteiten van Polydor waar ik zelf halverwege 1969 begonnen was.

Polydor

Diana, twintig jaar inmiddels, bleef in het Gooi wonen. E�n keer in de week reisde ze voor overleg en voor het ophalen van nieuwe platen naar het kantoor van Polydor op het Piet Heinplein in Den Haag. Bij binnenkomst kreeg ze een kopje koffie aangeboden door �moeders�, zoals mevrouw Woortman genoemd werd. In die tijd waren er nog nauwelijks koffiemachines. De vrouw die over de koffie ging was niet de eerste de beste. Bij directeur Evert Garretsen had moeders niet veel in te brengen. Maar elders in het gebouw �was Moeders wil wet�. Bij Phonogram was het niet veel anders, zei Diana. Daar kreeg je bij de koffie vitamines gepresenteerd � omdat het productiebedrijf Duphar eigendom van Philips was. De nieuwe medewerkster werd door moeders goed bevonden. Of ze wilde of niet (dat gold voor iedereen) kreeg ze een wit plastic bekertje met koffie in bruin houdertje. Een enkele keer zat er een haar in, herinner ik me. Die was afkomstig van een van de poezen die permanent verblijf hielden in de keuken.

Het duurde nog een tijdje voor Diana een goed salaris ontving. Maar vanaf de eerste werkdag kreeg ze de beschikking over een Renault 4. Dat was nog even spannend. Voor het eerst zat ze achter het stuur van haar eigen auto, in het donker, in een onbekende stad en terwijl het behoorlijk regende. Diana wist de vuurdoop goed te doorstaan. Maar drie dagen later zat ze midden in een kettingbotsing. Van de Renault bleef niet veel over. Gelukkig was er alleen blikschade en de verzekering zorgde voor de rest. In plaats van met een Solex reed ze nu in een auto vol interessante platen door Hilversum.

De Woodstock-generatie

Robert Jan Stips in Kralingen

Polydor was een van de meest toonaangevende platenmaatschappijen in 1970. Het bedrijf scoorde met �D�j� vu� (Crosby Stills Nash & Young), Led Zeppelin, Iron Butterfly (�In-a-gadda-da-vida), de Bee Gees, Golden Earring, Earth & Fire, de Who en niet te vergeten een eindeloze reeks bestsellers van James Last. Als je met zulk materiaal in Hilversum arriveerde gingen alle deuren min of meer van zelf open. Het kantoor van Red Bullet (De Rijklaan 1, Hilversum) functioneerde bovendien als een soort dependance van Polydor.

Een bijzonder project was �Woodstock�. Op het moment dat het rockfestival plaatsvond wist niemand er in Nederland iets van. Een jaar later (1970) kwam er verandering in. De persvertoning van de Woodstock-film in Tuschinski (Amsterdam) was afgeladen. Diana besefte meteen, zei ze in 2010, dat met het festival een generatiewisseling had plaatsgevonden. Ze zat er midden in. In die tijd werd in het Amsterdamse Concertgebouw ook de rock-musical �Tommy� ten doop gehouden. Al die platen verschenen bij Polydor. �Tommy� was een dubbelalbum, �Woodstock� een verpakking met drie elpees. Dat was nog eens wat anders dan een enkele single op het Relax-label.

Woodstock was zo succesvol dat er in juni 1970 iets dergelijks in Nederland opgezet werd. De Woodstock-generatie manifesteerde zich nu ook in Europa, in Rotterdam. Het drie dagen durende Holland Pop Festival (Kralingen), vertelde Robert Jan Stips in 2009, �was echt een grootse gebeurtenis, waar al maandenlang naar uitgekeken werd. Het zou gaan gebeuren. Uiteindelijk kwamen er, meen ik 80.000. Het was voor die tijd echt gigantisch. Wij, Supersister, waren zo�n beetje de verrassing van het festival. Iedereen had wel de rumor van Supersister gehoord. Dat scheen toch wel iets bijzonders te zijn. De reden dat we op het hoofdpodium stonden was dat onze eerste single, �She was naked�, een hitje aan het worden was. Alles was ontzettend vers. Voor het publiek was het ook een compleet nieuw gebeuren. Iedereen moest uitvinden hoe je je daar gedroeg. Natuurlijk hadden we het afgekeken van Woodstock. Iedereen deed behoorlijk Woodstock-erig. Veel bloot, veel bloemen. Iedereen was ook echt blij�. Diana, van platenmaatschappij Polydor, had een vrijkaart voor het festival. Ze had zelfs toegang tot het afgesloten terrein dat voor artiesten en VIPS bestemd was. Diana was zelf een VIP geworden.

In die dagen werd ze ook ingezet voor het begeleiden van artiesten. Jake Holmes was de eerste. Dat was spannend. Met haar Renault haalde ze hem op van Schiphol. De in Amerika beroemde artiest, die alle liedjes van het nieuwe Sinatra-album �Watertown� geschreven had, zat naast haar in de auto. Bij een scherpe bocht viel hij tegen haar aan. Bij een interview in het programma van Lex Harding op Veronica pakte de zanger zijn gitaar en zong zijn grote hit �So close� live in de uitzending.

Jake Holmes, So Close

Polydor had muziek in alle genres. Jack de Nijs produceerde bijvoorbeeld platen van Jan Boezeroen (�De Fles�), Moan (�Health of Freedom�), Clover Leaf (�Don�t spoil my day�) en Cock van der Palm (�Mira�). Het bedrijf op het Piet Heinplein had ook veel Duitse artiesten onder contract. Die kwamen voor televisiewerk naar Nederland. Diana was regelmatig de gastvrouw van Bata Illic, Karel Gott, Chris Roberts en Roy Black. Roy (1943-1991) spaarde zilveren miniatuurtjes. Diana kreeg er tijdens hun verblijf in Groningen een van hem cadeau, ze heeft het tot op heden bewaard. Diana was ook betrokken bij een tv-optreden van Astrud Gilberto in Utrecht. Op die lokatie ontbrak een f�hn. Hoe regel je zo iets? Diana liep naar buiten en belde op een willekeurig adres aan. Of ze soms een f�hn mocht lenen. �Die is bestemd voor Astrud Gilberto, voor een tv-optreden�.

Ook bij allerlei optredens gaf ze acte de pr�sence. Een baan bij een platenmaatschappij was geen nine-to-five job. Ze was bij Ike & Tina Turner, bij James Brown in het Concertgebouw waar de mensen dansten op de leuningen van de stoelen. Bij de Osmonds in de Leidse Groenoordhallen. �De meisjes vielen bij bosjes flauw. Er was een kamertje ingericht met matrassen. Er lagen wel twintig meisjes die de nabijheid van hun idolen niet hadden kunnen verwerken�.

De collegialiteit onder de �pluggers� was niet minder dan in de jaren zestig. De promotiemensen maakten zelfs samen een plaatje. Ze noemden zich �Us�. Met �Music in the air� bereikten ze de vijfde plaats in de top 40. Bij hun gezamenlijk optreden in Top Pop droegen ze allemaal een t-shirt met �Us� erop. Behalve Diana � die had �Have you heard Heart?� op haar t-shirt. Patricia Paay had een belangrijk aandeel in de zang en zij was op dat moment de zangeres van de Nederlandse groep Heart.

***

Na acht jaar nam Diana afscheid van de muziekbusiness. Ze werd nog benaderd om een plaat als solozangeres te maken. �Een Nederlandse versie van een liedje van Vicky Leandros. Er was al een tv-optreden bij de Tros toegezegd als ik het zou zingen. Het liedje was mooi, de Duitse tekst ook. Dus ik dacht, laat maar eens kijken. Ik kan wel niet zingen buiten de badkamer, maar dat mag geen probleem zijn. Totdat ik de teksten onder ogen kreeg, in de sfeer van �Ik hou van jou, ik blijf je trouw� en �Je zoent zo lekker, je zoent zo fijn�. Die beker heb ik maar aan me voorbij laten gaan�.

Diana trouwde en zette met haar man drie modezaken op in Amsterdam en ging eindelijk studeren � rechten. Daarna trad ze in dienst bij Sotheby�s. �Ik kwam weer bij een soort Iramac, met een artistieke en een creatieve directie�. Jaar na jaar was Diana verantwoordelijk voor de public relations en de marketing bij de Amsterdamse vestiging van het internationale veilinghuis. Haar zoon Vincent doceert bij Duke University in North Carolina. Op 2 juli werd kleindochter Naomi geboren.

Harry Knipschild

18 augustus 2010

43 - Joke Potma en de reclame op Radio Veronica

Radio Veronica onderscheidde zich in de jaren zestig van de tradionele publieke omroep door het uitzenden van reclameboodschappen. De zeezender was een zakelijke onderneming die opereerde met het ge�nvesteerde kapitaal van een aantal aandeelhouders. Er moest dus winst gemaakt worden. Het station, �waar muziek in zat�, maakte zijn omzet voornamelijk door commercials van tien, twintig of dertig seconden.

In zijn boek �Dit was Veronica� (2008) besteedde Auke Kok aandacht aan de activiteiten van Willem van Kooten op dit terrein. De eerstejaars student Nederlands wilde in 1961 wat bijverdienen. Hij meldde zich bij Tony Vos. Willem wist de programmaleider met zijn spraakwater en inzichten te overtuigen dat hij geschikt was voor het schrijven van teksten voor radioreclame. Hij was niet voor niets hoofd van de schoolkrant (Cantecleer) geweest! In het begin vierde amateurisme hoogtij. Radioreclame was een nieuw fenomeen. De spots werden gewoon gemaakt in de studio waar ook de programma�s op band gezet werden. �Muziekje kopi�ren van bestaande plaat, er iets doorheen roepen, beetje monteren, klaar. Er was niks, dus je deed maar wat�, aldus Van Kooten.

De meest legendarische reclame in de begintijd was die van Nur Die-nylonkousen. Vos en Van Kooten gebruikten �Mexico� van Bob Moore, Willem wist een tekst te produceren: �Let op Nur Die. Nu ook in Nederland. Let op Nur Die. Want dat is het. Nur Die�. �Negentien keer per dag�, schreef Kok, �ging het spotje eruit, in een ether die wat Nederlandse commercials betreft nog zo goed als leeg was. De [Duitse] fabrikant wist niet wat hem overkwam, zo snel steeg de omzet van zijn kousen in Nederland�. Door het succes van de Nur Die-spotjes verwierf Radio Veronica zich een belangrijke plaats in de geschiedenis van de Nederlandse reclamewereld. De betreffende afdeling van het station zorgde in feite voor de inkomsten en dus voor het voortbestaan. In 1970 werd Joke Potma (Den Haag, 1942) verantwoordelijk voor die activiteiten.

Joke Potma

De vader van Joke overleed kort na haar geboorte. Op initiatief van haar moeders zussen verhuisde zij tijdens de Tweede Wereldoorlog met haar moeder naar Amsterdam. Voor Joke was muziek vrijwel uitsluitend klassieke muziek. In Amsterdam vertelde ze me op 14 augustus 2010 dat ze nauwelijks belangstelling voor popmuziek had. Ze hoorde de plaatjes wel op de radio, maar daar bleef het voorlopig bij. Ze zat op de HBS van het Fons Vitae-lyceum. Tiny, een vriendinnetje, verhuisde. Halverwege de jaren vijftig had je kartonnen wenskaarten die je als grammofoonplaat kon afdraaien. Zo�n plaatje stuurde ze op aan haar vriendin. Ze meende zich te herinneren dat er muziek van de Everly Brothers op te horen was.

Pas toen ze op kamers ging wonen kocht ze zwarte schijfjes. Waarschijnlijk was een EPtje van de Swingle Singers (met muziek van Bach) haar eerste aankoop. Later volgden ��Til I kissed you� van de Everly Brothers, �Yesterday� van de Beatles en �A whiter shade of pale� (�Die plaat met dat orgeltje�).

Na de HBS kreeg Joke een baan bij de Amsterdamse verzendboekhandel Erato. Het bedrijf had colporteurs in dienst die encyclopedie�n aan de deur probeerden te slijten. �Met name de Ambonezen in de kampen durfden niet nee te zeggen. Ze werden opgezadeld met kostbare boekwerken die ze niet konden betalen�. Kort voor de komst van de nieuwe werkkracht had Erato een boekhoudmachine aangeschaft. Joke was de enige die leerde hoe je met zo�n apparaat moest omgaan. Na een half jaar hield ze het voor gezien. Tot haar verbazing bleek ze onmisbaar geworden te zijn. De rest van het personeel had de bediening van de machine helemaal aan haar overgelaten.

Van Erato stapte Joke over naar Siemens. In Amsterdam had de Duitse onderneming een vestiging die medische techniek aan ziekenhuizen verkocht. Zo kort na de Tweede Wereldoorlog was er nog heel wat weerstand tegen een bedrijf met de naam Siemens. Philips was de grote concurrent. Tien jaar werkte Joke bij het bedrijf met een Nederlandse en een Duitse directeur. Na als telefoniste en medewerkster van de technische dienst gefunctioneerd te hebben eindigde ze als assistente van de directie. Met Dr. H�bner, de Duitser, had ze een bijzondere relatie. Op kantoor gaven ze elkaar elke ochtend formeel een hand. Van tutoyeren was geen sprake. Bij bezoek aan hem en zijn vrouw thuis verdween alle vormelijkheid. Joke had er moeite mee dat Siemens en Philips op de werkvloer concurrenten van elkaar leken te zijn. Als directiesecretaresse ontdekte ze dat de twee bedrijven in werkelijkheid samenwerkten. Dat zat haar behoorlijk dwars. Het ging nota bene om zaken die betrekking hadden op het gezond maken van zieke mensen.

Joke naar Veronica

Joke had het zo druk dat er behoefte was aan een tweede secretaresse. Anja werd haar collega. Anja was de schoondochter van meneer De Wit. Die was in 1970 verantwoordelijk voor de reclame-activiteiten van Veronica. De Wit wilde opstappen hoorde Joke van Anja. Had zij geen interesse in die baan? Joke wilde na tien jaar Siemens wel weer eens wat anders. Ze had bovendien genoeg van de degelijke Duitse cultuur. �Je moest altijd in jurk of rok gekleed zijn. Nylonkousen waren verplicht, ook bij hoge temperaturen. Toen ik een keer op een zondag, mijn vrije tijd, in broekpak verscheen kreeg ik dat later te horen�.

Joke besloot bij Veronica te solliciteren. �Eerst bij meneer De Wit. Daarna belandde ik bij de directeur. Die was meteen �Oom Bull� en het andere directielid �Oom Jaap�. Voor Joke was het moeilijk te bepalen wat je voor kleding bij de sollicitatie moest dragen. De overstap van Siemens naar het vrijgevochten Veronica leek haar nogal groot. Voor alle zekerheid droeg ze een lange rok en een pruik. Joke werd meteen aangenomen. Tegen een maandsalaris van ongeveer 700 gulden (of iets meer), meende ze nog te weten. Van pensioen was bij Veronica geen sprake. �Daar dacht je niet over na. Bij Erato was er geen pensioen. Bij Siemens kwam je er als meisje pas voor in aanmerking boven een bepaalde leeftijd. In die tijd ging men ervan uit dat je wel zou trouwen en kinderen krijgen�. Joke werd bij Veronica verantwoordelijk voor alle activiteiten op het terrein van de reclame. Maar, werd haar gezegd, er zou een mannelijke collega bijkomen. Joke begreep waarom: als zij zwanger zou raken moest er toch een man zijn zodat de activiteiten zonder mankementen voortgezet konden worden.

Precies op de dag dat ze tien jaar bij Siemens in dienst was liet ze haar baas weten dat ze zou vertrekken. Die dag tracteerde ze haar collega�s. Bij Siemens hadden ze er niet aan gedacht dat zij die dag jubileerde. Later kreeg ze alsnog een cadeau en ook het vertrek liep zonder problemen.

Bij Veronica in Hilversum was het wel even wennen. Ze was wat degelijker gekleed dan de Hilversumse meisjes in de discotheek. Elke dag zette ze een andere pruik op als ze naar haar werk ging. Soms werd ze nauwelijks herkend. Toen ze een keer zonder pruik achter haar bureau ging zitten vond �oom Jaap�: �Dat is je leukste pruik�. Langzaam maar zeker kleedde en gedroeg ze zich als haar nieuwe vrouwelijke collega�s. Hoewel er volgens haar altijd wat afstand bleef bestaan. Bovendien, zij bleef in Amsterdam wonen. En ze reisde met de trein. �Ik woonde in Amsterdam op de Herengracht, niet ver van het station. In Hilversum was Villa Lapershoek dichtbij �Hilversum Sportpark�. Vrijwel iedereen kwam met de auto. Als die het niet deed was dat een reden om afspraken af te zeggen�.

De Radio, Joke Potma, Joop Plagge, hoofdtechnicus Karel van der Woerd

Als je Lapershoek binnenkwam en je liep naar links kwam je op de grote kamer van de reclame-afdeling. Daar werkte Joke met Dick de Lange (haar mannelijke collega) en Ellen Daams en Marjan van Zijtveld (een nicht van diskjockey Cees van Zijtveld) voor het uitvoerende werk. Op hun kamer stond een radio. Vanaf haar komst was die afgesteld op Radio Noordzee, de tweede zeezender. �Je moest toch weten wie bij de concurrentie adverteerde. Dan kon je proberen die bedrijven voor Veronica te interesseren�. Niet ver van haar kamer was de discotheek waar continu de nieuwste platen keihard te horen waren.

Wat haar meteen opviel was dat Veronica een aantal zaken perfect afhandelde. Het station had bijvoorbeeld een uitstekende samenwerking met auteursrechtenorgansaitie Buma/Stemra. �Die waren meer tevreden over ons dan over de gewone omroep, zeiden ze. Wij leverden altijd keurig de lijsten in van de platen die gedraaid waren en de rekeningen werden zonder mankementen betaald�. Minder goed was het gesteld met de contractuele afhandeling van de reclamecampagnes. In het verleden waren er wel offertes naar reclamebureaus gestuurd en parafen gezet, maar helemaal goed zat het niet�. Joke zorgde ervoor dat in dat soort zaken verbetering kwam.

Een enkel probleemgeval toonde aan dat het nodig was. �Een onderneming liet me weten dat men alsnog afzag van de laatste spots ter waarde van dertigduizend gulden. Ik vroeg oom Bull om advies. �Laat maar zitten�, zei hij. �We pakken ze wel een keer terug�. Later had het bedrijf grote behoefte aan actuele radioreclame. Konden er aan boord live rond het nieuws spots ingesproken worden? Joke kende de mensen nog. Normaal kunnen we dat soort afspraken snel maken, zei ze, maar bij jullie niet. �De reclame was zo urgent dat een afgezant van het bedrijf speciaal naar Hilversum kwam rijden om de contracten op te halen, die op het kantoor te laten tekenen en de getekende contracten naar Hilversum te brengen�.

Reclame maken bij Veronica kostte 35 gulden per seconde. In de jaren dat Joke bij Veronica werkte, vanaf 1970 tot na de laatste uitzenddag, werden de tarieven niet verhoogd. In een enkel geval werden er speciale afspraken gemaakt als het om grote deals ging. Vrijwel alle activiteiten liepen via reclamebureaus. Een uitzondering was Van den Berg en Jurgens. Dat bedrijf (nu Unilever) was zo groot dat het over een eigen reclame-afdeling beschikte. De bureaus berekenden aan hun cli�nten meestal vijftien procent voor de afhandeling. Voor Veronica was dat niet relevant. Joke stuurde de facturen naar de bureaus en wat die er verder mee deden was voor Veronica niet van belang. De tijden van Willem van Kooten (en Jan van Veen) waren voorbij. In de meeste gevallen werden de reclameboodschappen op tape aangeleverd. Het bleef mogelijk een spot door Veronica te laten produceren. Dat ging niet meer op z�n janboerenfluitjes zoals bij �Nur Die�. De productiekosten werden in rekening gebracht. Met dat soort zaken had de reclame-afdeling geen doen. Het geld belandde in een andere �pot�. �Een van de belangrijkste adverteerders�, wist Joke nog, �was Batco (British American Tobacco). Vertegenwoordigers van het bedrijf deelden altijd pakjes sigaretten aan het personeel van Veronica uit�.

Het leven van een Veronica-medewerkster

Oom Bull

Joke werd vanzelfsprekend meegezogen in wat zich bij Veronica afspeelde. Ze hoorde steeds de nieuwste muziek en ging die ook waarderen. Alleen het volkse Nederlandstalige repertoire zag ze nooit zitten. Intussen bleef ze naar klassieke muziek luisteren, op de plaat maar ook in het Amsterdamse Concertgebouw.

In de jaren zeventig waren er heel wat popconcerten in het statige gebouw. Medewerkers van Veronica beschikten altijd wel over vrijkaartjes. Kort nadat ze in dienst getreden was trad James Brown er op. Dat was voor haar een bijzondere gebeurtenis. �In de zaal waar de mensen stil luisterden naar klassieke muziek zette James Brown de zaak op stelten. Binnen de kortste tijd stond iedereen boven op de sjieke stoelen. Ze hadden niet eens hun schoenen uitgedaan! Ik deed gewoon mee want anders had ik van het concert niets kunnen zien�. Herman Brood was ze evenmin vergeten. �Die trad op in het voorprogramma van een buitenlandse band die me niet is bijgebleven. Hij en de andere leden van zijn groep waren in het zwart gekleed en hadden punk-haar dat recht overeind stond. Het was een hels kabaal�. Joke reisde zelfs helemaal naar Rotterdam om Santana te zien optreden, die op het Woodstock-festival een geweldige indruk gemaakt had. De Woodstock-film was een doorslaand succes. Iedereen wilde Carlos Santana live zien optreden. Voor Veronica-mensen was het zo gemakkelijk om aan kaartjes te komen, dat Joke een concert liet schieten. Ze had de hele dag hard gewerkt en was moe. Later hoorde ze dat Ike & Tina Turner een fantastische show gegeven hadden. In 2010 vond ze het nog steeds jammer dat ze niet geweest was.

Joke en de andere meisjes waren bovendien vaak present als er feestjes in Hilversum of Loosdrecht gegeven werden.

De laatste jaren van Veronica

Rob Out

Voor de zeezenders was 15 mei 1971 een datum om nooit te vergeten. Op die dag vond er een ontploffing plaats aan boord van de Mebo-II, het zendschip van Radio Noordzee. Bull Verweij nam de volledige verantwoording op zich. Hij werd tot een jaar celstraf veroordeeld. Joke Potma zocht hem samen met enkele collega�s in Utrecht op. Officieel was het een �werkbezoek�. In werkelijkheid wilde iedereen hem een hart onder de riem steken. Tijdens het gesprek keek een bewaker van de gevangenis nauwgezet toe. Toch slaagden zij erin �oom Bull� nog wat rolletjes pepermunt in handen te drukken. De directeur van Veronica maakte zich geen zorgen over het verkopen van reclameboodschappen. Hij maakte kenbaar dat hij zoals altijd alle vertrouwen in zijn medewerkers had. Verweij, aldus Joke, werd goed behandeld. Eerder dan verwacht mocht hij zijn cel verlaten om aardappels te schillen.

De aanslag had consequenties voor de goede naam van Veronica, en dus ook voor het verkopen van radio-commercials. Gelukkig liepen de contracten over een lange termijn. Omdat de afspraken goed waren vastgelegd bleven de bedrijven hun boodschappen uitzenden alsof er niets aan de hand was. Anders was het met de verlenging van de overeenkomsten. Veronica voelde zich voor het eerst genoodzaakt een acquisiteur aan te rekken. �Dat was meneer Strop, eerder hoofd advertentieverkoop van dagblad Het Parool�.

Tot en met de laatste dag, 31 augustus 1974, bleven de reclameboodschappen de lucht ingaan. �We zorgden ervoor dat er nooit twee soortgelijke producten kort na elkaar in de reclame zaten. Er zat minstens tien minuten tussen. We hadden een groot bord aan de muur waarop alle spots waren aangegeven. Elk soort product had zijn eigen kleur. Het bord was in kwartalen ingedeeld. Elke drie maanden werd het oude kwartaal opgeruimd. Dan kwam er ruimte voor de volgende periode. Bij het inwerken in dat bleek dat Dick, mijn collega, kleurenblind was. Hij was zodoende niet in staat de producten van elkaar te onderscheiden�.

Het fenomeen computer was nieuw in de jaren 1970-1974. De administratieve verwerking van de reclames ging via een bedrijf in Rotterdam. Een paar keer in de week kwam iemand de gegevens ophalen. Het geheel werd door middel van ponskaarten verwerkt. Die kaarten raakten wel eens zoek. Dan was er uiteraard paniek. Ook kwam het voor dat een spot verkeerd liep in een van de programma�s. Joke kende nog een voorval bij de populaire top veertig. Presentator Rob Out wilde de radioshow niet opnieuw opnemen, hoorde Joke. �Als er klachten komen mag jij ze zelf behandelen�, liet ze hem weten. Out haalde bakzeil.

Accountantskantoor Roest, dat de zaken van Veronica behandelde, bood aan de afhandeling van de reclame beter aan te pakken. In plaats van met ponskaarten werd er met magneetbanden gewerkt. �Zeggen jullie maar hoe je het wilt hebben, dan zorgen wij wel voor de afwerking. En zo gebeurde het ook�, vertelde Joke.

Kamerdebat, 15 januari 1974

Het was duidelijk dat het verdrag van Straatsburg een einde zou maken aan het voortbestaan van Veronica. Rob Out was de dynamische kracht achter de oprichting van de V.O.O., de Veronica Omroep Organisatie. Aanhangers van Veronica werden opgeroepen naar Hilversum te bellen. In Villa Lapershoek lagen de aanmeldingskaarten voor het lidmaatschap klaar. Rob Out realiseerde zich niet wat hij teweeg bracht. Joke werd door hem ingezet om een en ander te organiseren. Onmiddellijk stelde ze voor twaalf extra telefoonlijnen aan te vragen. Rob dacht dat ze gek geworden was. Maar oom Bull steunde haar. �Laten we dat nou maar doen. Als het niet nodig blijkt te zijn kunnen we er altijd weer mee stoppen�, aldus de directeur van de zeezender. De actie �Veronica blijft als u dat wilt� werd een eclatant succes. Alle telefoonlijnen waren continu bezet. Zelfs op de meest vreemde uren werd er nog gebeld om aanmeldingskaarten te bestellen.

Veronica-medewerker Henk van Dorp nodigde alle medewerkers uit om in een van zijn uitzendingen een verzoekplaat uit te zoeken. Joke koos �Daniel� van Elton John, samen met Randy Newman een van haar favoriete artiesten van het moment. �Daniel�, zei Joke, was in die dagen min of meer taboe. Dani�l Klijzing, een medewerker van het station, was niet lang daarvoor overleden. Dat jij �Daniel� uitkiest had ik nooit van je verwacht, verklaarde Van Dorp. Later werd het prachtige liedje van Elton John weer regelmatig geprogrammeerd.

In de laatste periode van zijn bestaan had Veronica opnieuw alle goodwill. Dat was niet slecht voor het verkopen van reclamespots. Op 31 augustus 1974 reisde een aantal medewerkers naar het Schip Veronica. De laatste uren gingen live de lucht in. Wie achterbleef had op tape zijn of haar naam ingesproken. �Wat heb jij een mooie stem�, kreeg Joke uit de mond van Rob Out te horen.

De mensen van Veronica die zich niet op het schip bevonden, luisterden in Hilversum naar de laatste uitzendingen. �Toen kwam er zoiets als een bommelding. We liepen met transistorradio�s naar buiten. Daar luisterden we met z�n allen. Tijdens het afscheid vielen we in elkaars armen. Het was heel emotioneel�.

Een leven na Veronica

Joke bleef nog een maand of twee om de lopende zaken af te ronden. Vervolgens maakte ze gebruik van een WW-uitkering. �Ik had zo iets van, nu moeten jullie van de overheid maar eens boeten voor wat je ons hebt aangedaan. Toch had ik al snel weer een baantje bij de Perscombinatie. Dat was een samenwerkingsverband van de Volkskrant en Het Parool. Trouw had er zich ook bij aangesloten�. In het begin was het een vakantiebaan bij de administratie van abonnementen. Haar ervaring met computertechnieken leidde al snel tot een vast dienstverband. Voor het eerst bouwde ze pensioenrechten op. Sommige mensen van de advertentiefafdeling van Het Parool vonden Joke maar verdacht. Ze had immers bij zo�n �kommersjeel� bedrijf als Veronica gewerkt. Een krant als Het Parool, werd haar verteld, had een ideaal � een goede nieuwsvoorzing. Veronica had slechts voor goedkoop amusement gezorgd. Tot in 2010 zat haar dat dwars.

Joke Potma heeft al jaren een relatie met Jos Hogen, ��n van de technici van Radio Veronica. Jos Hogen was een dierbare collega. Met hem werkte ik intensief samen in de periode dat ik programma�s bij Veronica maakte. Joke stelde de foto�s in dit artikel beschikbaar waarvoor ik haar dankbaar ben.

Harry Knipschild

15 augustus 2010

42 - Jimi Hendrix op zoek naar wat geluk (1969)

Jimi Hendrix (Seattle 1942 - Londen 1970) speelde geen opvallende rol in de popmuziek voor hij in de eerste week van januari 1967 doorbrak met zijn interpretatie van �Hey Joe�. Van het ene moment op het andere stond de gitarist-zanger in het middelpunt van de belangstelling. In Europa maakte hij nog single-hits met �Purple Haze�, �The wind cries Mary� en �All along the watchtower�. In de Hot 100 van Billboard kwam hij nooit hoger dan de twintigste plaats. De aanhangers van de muziek van de Amerikaan vielen vooral op zijn albums (�Are you experienced�, �Axis Bold as Love is�, �Electric Ladyland�), zijn optredens en de mythe achter de persoon. Op Monterey (1967) stak Jimi zijn gitaar in brand, tijdens Woodstock (augustus 1969) speelde hij een rock-versie van de �Star Spangled Banner�. De filmversies van die optredens werden (en worden) over de hele wereld vertoond. Op 18 september 1970 kwam er onverwacht een einde aan het korte leven van Jimi Hendrix.

Over Hendrix is heel wat afgeschreven. Opvallend is �Room Full of Mirrors. A Biography of Jimi Hendrix� (2005). Charles Cross, de auteur, woonde in Seattle, zijn geboortestad. Eerder schreef hij �Heavier than heaven�, een bestseller over het leven van Kurt Cobain (Nirvana), eveneens in Seattle ter wereld gekomen. Cross slaagde erin met tientallen mensen te praten die direct met Jimi te maken hadden. Dat maakte zijn boek extra interessant. Een van de hoofdstukken behandelde de periode die voorafging aan het optreden in Woodstock: vanaf mei 1969. Cross noemde het �Happiness and success�.

Hendrix in 1969

Begin 1969 was Jimi Hendrix volgens Cross de grootste rockartiest in Amerika. Zijn drie albums, uitgebracht op het merk Reprise, hadden de album toptien van Billboard bereikt, �Electric Ladyland� zelfs de bovenste plaats. Rockartiesten zijn meestal niet voorbereid op het grote succes waar ze van dromen. Als het er is kunnen ze er maar moeilijk mee omgaan. Bovendien is het uiterst onzeker hoe lang ze aan de top zullen blijven staan. Menigeen grijpt naar de fles of wat dan ook.

Op 3 mei 1969 vloog Hendrix van Detroit naar Toronto in Canada. Die avond zou hij er optreden. Bij aankomst werd zijn bagage door de douane gecontroleerd. Onder een fles avocado-shampoo, vitamine-pillen en een boek werden hero�ne en hasjiesj aangetroffen. Ter plekke werd Jimi gearresteerd. De artiest ontkende iets geweten te hebben van wat hij bij zich had, aldus de Leeuwarder Courant van 31 januari 1970. �Ik heb vier keer marihuana gerookt, drie keer hasjiesj, twee keer getript (LSD ingenomen), en twee keer coca�ne gesnoven, maar nu ben ik de drugs ontgroeid, en hero�ne heb ik nooit aangeraakt�. Een meisje zou hem �twee dagen eerder een flesje gegeven hebben en hij had gedacht dat het een zenuwstillend middel was. Hoe hij aan hasjiesj was gekomen wist hij niet. Waarschijnlijk heeft iemand het in mijn tas gestopt�.

Misschien wel omdat hij niemand minder dan Jimi Hendrix was kreeg hij toestemming die avond in Toronto op te treden. Op 5 mei betaalde hij een borgsom van tienduizend dollar. Zodoende kon Jimi zijn toernee voortzetten. Als hij veroordeeld werd kon hij een gevangenisstraf van tien jaar krijgen. De superster was doodsbang.

Jimi Hendrix stond nog op een andere manier onder druk. In de ogen van van sommige media en aanhangers verdiende hij veel te veel geld. Bij een optreden in Madison Square Garden zou Hendrix maar liefst veertienduizend dollar per minuut verdiend hebben. Toen hij klaagde haalde over de kwaliteit van het podium, schreef een redacteur van de Village Voice: �Hoe haalt hij het in zijn hoofd met al het geld waarmee hij na het optreden wegloopt. Een artiest van zijn kaliber is verantwoordelijk voor zijn toehoorders�. In San Diego, Californi�, moesten zijn aanhangers maar liefst vijf-en-een-halve dollar betalen voor de show. De San Diego Door poneerde: �Het concert van Hendrix had een opbrengst van 35.000 dollar, waarvan 19.000 voor de artiest. Jullie moesten al dat geld opbrengen. Wie is hier de schurk? Onze �helden� zijn uitzuigers�.

In Seattle

Met Carmen Borrero

Terwijl de drugsaffaire als een zwaard van Damocles boven zijn hoofd bleef hangen reisde Jimi van stad naar stad. Eind mei 1969 trad hij op in zijn geboorteplaats Seattle in het noordwesten van de States. Jimi had Carmen Borrero bij zich, een voormalige Playboy bunny en serveerster in de Whisky A-Go-Go. Na afloop van het concert zat de kleedkamer vol met familieleden en fans. Maar na een tijdje waren Carmen en hij nog maar alleen over. Een jongeman slaagde er nog in tot Jimi door te dringen. Hij had een elpee bij zich en vroeg of de rocker er zijn handtekening op wilde zetten.

�Heb je een auto bij je?�, vroeg Jimi. Hij stelde voor om met z�n drie�n een rondrit door Seattle te maken. Dan zou hij laten zien waar zijn �roots� waren.

De jongen wist niet wat hem overkwam. Hij kon alleen maar ja knikken. Hij verplaatste zich in een Volkswagen. De vering stak uit de stoelen. �Ik was juist van plan mijn auto morgen voor zestig dollar te verkopen�, met die woorden verontschuldigde hij zich. Jimi en Carmen kropen achterin. Er bleek ook een gat in de bodem van de Kever te zitten. Carmen kon z� haar voet op het asfalt zetten.

Twee uur lang reed het drietal door Seattle. Jimi wees elk huis aan waar hij gewoond had. �Op dat veldje heb ik mijn moeder nog geholpen met gras maaien�, wees hij aan. In Madison Street hielden ze halt bij een hamburgertent. Aan de overkant van de straat, duidde Jimi, was het parkeerterrein waar hij in een amateurband (de Tomcats) gespeeld had voor hij in dienst moest. Hendrix had in die tijd een hamburger voor zijn vriendinnetje willen kopen, maar hij kon zich de tien dollarcent niet veroorloven om haar te verwennen. Ook nu, als vermaard artiest, had hij geen cent op zak. Jimi had nooit geld bij zich. De jonge fan haalde wat kleingeld te voorschijn zodat iedereen weldra in het autootje zat te smikkelen. Niemand van de hamburgertent had Jimi Hendrix herkend toen hij samen met de jongen de bestelling opgaf. Twee jongelui met een oude Volkswagen, de situatie was bizar genoeg, aldus Cross.

De volgende halte was Garfield High School. Jimi wees naar de ramen van het gebouw en vertelde wat voor lessen er achter elk raam gegeven waren in de tijd dat hij er moest leren. De school had een bijzondere aantrekkingskracht op de rockgitarist. Tijdens zijn concerten in Seattle praatte hij er voortdurend over. Veelal droeg hij zijn optreden zelfs aan zijn oude school op. En dat terwijl hij die, of juist omdat hij die, nooit had afgemaakt. Juist in deze tijd, lijkt het, besefte de beroemdheid wat hij allemaal gemist had.

Tijdens het laatste gedeelte van de nachtelijke rondrit liet Jimi alle huizen zien waar hij vroeger gewoond had. �In elk huizenblok was wel een plek waar hij kort of lang gezeten had�, vertelde Carmen later aan de auteur van het boek. �Hij zat boordevol verhalen over elk onderkomen�. Jimi wees ook de verblijfplaatsen aan waar in het verleden zanger Ray Charles, musicus-arrangeur Quincy Jones en platenproducer Bumps Blackwell (Lloyd Price, Sam Cooke, Little Richard) gewoond hadden.

Ze naderden een oud hotel. �Op deze plek woonde mijn moeder�. Jimi werd emotioneel en stelde voor het graf van moeder Lucille te gaan opzoeken. Dat was in Renton, slechts een half uur rijden, wist hij. Intussen was de nacht al ver gevorderd. Voor Carmen hoefde het allemaal niet meer. �Over een paar uur moeten we in het vliegtuig naar Californi� zitten. Vanavond moet je weer de b�hne op�. Dat gaf de doorslag. Jimi besefte dat hij moe was. Achter in het autootje zat hij te gapen. De jongeman zette de artiest en zijn vriendin af in hun hotel. Wat hij daarna over zijn avontuur vertelde laat zich raden.

Het einde van de Jimi Hendrix Experience

Op 19 juni 1969 moest de artiest zich opnieuw in Toronto melden. Jimi had voor het eerst van zijn leven een net pak aan. Op 8 december zou de volgende zitting zijn. Het �zwaard� bleef boven zijn hoofd hangen. De Amerikaan vloog vervolgens naar Los Angeles. Tijdens een optreden op het Newport Pop Festival verdiende hij met ��n concert niet minder dan honderdduizend dollar. Een record. Hendrix was evenwel niet tevreden. Vanwege de drugsaffaire had hij niet goed kunnen spelen. Om zijn aanhang tevreden te stellen gaf hij de volgende dag een extra optreden, samen met drummer Buddy Miles en zanger Eric Burdon (van de Animals). Gratis.

Chas Chandler, de bassist van de Animals, had Hendrix in 1966 naar Engeland gehaald. Chandler had zich opgeworpen als de behartiger van alle zaken van de artiest. Hij had hem ook geholpen met het aantrekken van Britse begeleiders. In samenspel met drummer Mitch Mitchell en bassist Noel Redding was de Jimi Hendrix Experience geboren. Alle succesvolle platen waren niet alleen van Jimi, maar ook Mitch en Noel. Maar Jimi was het gezicht van de band.

In het voorjaar van 1969 wass Hendrix tot de conclusie gekomen dat hij zich op een andere manier als artiest wilde ontplooien. Hij zat boordevol idee�n en zocht mensen met wie hij die kon uitproberen. Vooruitlopend op een optreden in Denver nam hij contact op met twee muzikanten, Herbie en Billy Rich. Of ze die avond vrij waren om samen wat te musiceren. Jammer, hoorde hij. Ze moesten op een bruiloft in een park spelen. Tijdens de receptie arriveerde een limousine. Niet het bruidspaar, maar Jimi Hendrix stapte uit. Hij stapte het toneel op. Het feest liep al snel uit de hand. �Iedereen in het park liep op de muziek af om Jimi te zien spelen�, aldus Billy Rich later.

Een dag later had in het Mile High stadion een optreden van de Jimi Hendrix Experience plaats. Het laatste. Noel Redding wist van niets. Een journalist liep op hem af. �Wat doe jij hier�, hoorde hij, �ik dacht dat je niet meer in de band zat�. Zo kwam hij erachter dat zijn rol na die avond in Denver, Colorado, uitgespeeld was. Noel Redding vloog terug naar Engeland, Hendrix reisde door naar New York.

In Marokko

Met Mike Jeffrey

Het einde van de Experience bracht de geldmachine in de problemen. Van de drie Hendrix-albums waren miljoenen exemplaren verkocht. Hoe moest dat nu verder? Michael Jeffrey zette druk op de ketel. Er moest dringend een nieuwe langspeelplaat komen. De manager had zelf een huis in Woodstock. Een eindje verderop huurde hij een pand voor Jimi. Dat kostte hem drieduizend dollar per maand. Daar kwamen dan nog de kosten bij van het onderhoud en een kok. Het was verdomd veel geld. Maar nu moest Jimi hard aan het werk. De kassa moest blijven rinkelen.

In New York en omgeving had Hendrix nieuwe contacten gelegd. Met de zakenman Howard Deering. En met twee vrouwen, Colette Mimram en Stella Douglas. Die runden een boetiek. Jimi, 26 jaar oud, trad een andere wereld binnen. Over muziek werd niet of nauwelijks gepraat. De dames brachten hem bijvoorbeeld tafelmanieren bij. Hij wist nu hoe hij zich in een goed restaurant moest gedragen. Dat had hij eerder nooit geleerd.

Met Colette, Stella en Howard praatte Jimi voor het eerst over kunst, filosofie, religie en politiek. In de rockmuziek was Jimi de trendsetter, in zijn nieuwe kennissenkring was hij een gretige maar onervaren leerling. De belangstelling voor andere zaken dan muziek viel niet in goede aarde bij zijn manager. Er moest een nieuw album komen, maakte deze nog eens duidelijk. Jimi trok nieuwe muzikanten aan zoals de percussiespelers Jerry Velez en Juma Sultan. Billy Cox nam de plaats van Noel Redding in. Naar een eventuele nieuwe drummer werd nog gezocht. Mitch Mitchell zat sowieso in Engeland.

Zijn nieuwe kennissen maakten een reis naar Marokko. �Waarom kom je niet met me mee�, stelde Deering voor. Jimi Hendrix, de man die de laatste paar jaar zoveel geld verdiende, had nog nooit van dat succes kunnen profiteren. Hij was zelfs nog nooit op vakantie geweest. Jimi belde zijn manager. Die was woedend maar machteloos toen hij hoorde dat Jimi op het punt stond naar Afrika te vertrekken. Een tweede telefoongesprek was met Toronto. Jimi moest de autoriteiten daar toestemming vragen om het Amerikaanse continent te verlaten.

Billy Cox, Colette Mimram, Jimi Hendrix

Volgens Howard Deering genoot Jimi Hendrix in Marokko. Met z�n vieren huurden ze een oude Chrysler. Ze reden door de woestijn en bezochten historisch interessante plekken. Ze kochten vloerkleden, ze praatten over van alles en nog wat. Jimi kwam helemaal tot rust. �Jimi had a ball. It was amazing to watch him, as a black man, experience Africa. He loved the culture and the people, and he laughed more than I�d ever seen him laugh. We talked about theater, art, Africa, but never music�, aldus Deering. �The vacation seemed to give him nourishment. It recharged him�, vertelde Colette later.

Op 15 mei 2005 schreef Steven Adolf een artikel over Jimi Hendrix in Marokko. De Spaanse correspondent van NRC Handelsblad bezocht het land 36 jaar later en praatte met de mensen. �De ogen van de grijsbesnorde Ch�rif Regragui lichten op als de naam Hendrix valt. De muzikant beheert de lobby van het statige H�tel des Iles even buiten de oude medina van Essaouira. In hotel Riad al Madina bracht Jimi Hendrix � volgens de advertentie van het hotel � ooit de nachten door. �Daar kwamen alle hippies samen��. Adolf zocht verder: �In het pittoreske havenrestaurant Chez Sam hangt een foto van een jonge Hendrix. �Pour mon ami Sam�, staat er onder�.

De inwoners van Diabat wisten niet meer precies wanneer de gitaargod op die plek geweest was. Ze hadden het idee dat zijn verblijf twee maanden geduurd had. Er was in 2005 zelfs een Hotel Hendrix. �Nee in zijn hotel is Hendrix nooit geweest, zo vertelt de eigenaar. Hijzelf is van 1963 en was dus wat jong voor een ontmoeting�. Elders had de journalist w�l succes. �Kamal Ottmani (54), ex-hippie en thans uitbater van het kunstzinnige restaurant El Minzah, heeft Hendrix wel gezien. Hij zat met wat vrienden koffie te drinken op het terras van het Caf� de France toen er een Cadillac met chauffeur op het pleintje stopte. Het was de gastenauto van het exclusieve Hotel Mamounia in Marrakech. Jimi Hendrix stapte uit. �Ik herkende hem direct. Hij kreeg koekjes en thee aangeboden�, herinnert Ottmani. �Jammer dat we geen foto hebben gemaakt. Hij is waarschijnlijk dezelfde dag weer terug naar Marrakech gegaan��.

Terug naar Amerika

Na negen dagen vertrok Hendrix uit Marokko. Via Frankrijk vloog hij terug naar New York. Op het vliegveld van Parijs, is in het boek te lezen, had Jimi een onverwachte ontmoeting met Brigitte Bardot. Aan Deering vertelde hij later dat hij ter plekke besloot zijn vlucht naar huis te missen. Hij wilde het bed delen met de beroemde actrice. Hendrix wist vrouwen makkelijk voor zich in te nemen. Twee dagen lang zou hij met Bardot �opgetrokken� hebben. Zijn �joie de vivre� had volgens de auteur nog een ander voordeel � hij bleef nog een aantal uren uit handen van zijn manager.

Terug in het kostbare huurhuis produceerde Jimi ineens heel andere muziek. Percussie-speler Juma Sultan maakte een aantal opnames met hem. �Het was alleen maar zijn accoustische gitaar en mijn percussie. Het was fenomenaal � een geluid in de stijl van Wes Montgomery of Segovia, maar dan met Marokkaanse invloeden�.

Van het opnemen van een nieuw album kwam voorlopig niets terecht. De platenmaatschappij bracht daarom de elpee �Smash Hits� uit, een verzameling Europese hitsingles. Toch was de druk nog lang niet van de ketel. Jeffrey had Hendrix geboekt als top of the bill van het Woodstock Festival. Jimi zou er als laatste optreden, op zondagavond. Zijn manager had hem weten te verkopen voor 32.000 dollar. Geen enkele andere groep kreeg meer. De band moest die gage dus waarmaken. Ondanks de afwezigheid van Noel Redding had Mitch Mitchell zich toch maar bij de nieuwe groep muzikanten aangesloten. Maar enthousiast was hij niet. Het was de enige groep, liet hij later optekenen, die met veelvuldig repeteren niet beter werd. Pas een week v��r Woodstock had Jimi zijn begeleidingsgroep compleet.

Jimi tijdens Woodstock

Het festival, dat in werkelijkheid niet in Woodstock maar in Bethel gehouden werd, verliep chaotisch. 186.000 �hippies� hadden een kaartje gekocht. Maar liefst 800.000 mensen probeerden het terrein te bereiken. Met die menigte had de organisatie geen rekening gehouden. Het programma zou op zaterdagavond 17 augustus afgelopen zijn. Maar na middernacht waren er nog concerten van Blood, Sweat & Tears, Johnny Winter, Crosby, Stills & Nash (met Neil Young), Paul Butterfield en Sha Na Na.

Het was al lang maandag, wasdag, toen Jimi Hendrix met zijn muzikanten op het podium verscheen. Van het half miljoen bezoekers waren er nog �slechts� veertigduizend over. Jimi deed �zijn ding� zoals dat tegenwoordig heet. Vanaf �s morgens half negen, een ongebruikelijk tijd voor een rock-concert, speelde hij zestien nummers, waaronder �Voodoo Child�, �Purple Haze�, �Red House�, �Fire� en �Spanish Castle Magic�. Bijna aan het einde van zijn optreden sloot hij Woodstock af met het Amerikaanse volkslied, �Star Spangled Banner�. Een filmcrew was aanwezig en legde het vast. Miljoenen mensen zouden er later vol verbazing naar kijken, in 2010 zelfs op YouTube, een site op het internet, een volstrekt onbekend fenomeen in 1969.

***

Of Jimi in 1969 het geluk vond blijft de vraag. Maar hoe dan ook, voor het einde van het jaar werd hij in Toronto vrijgesproken. In plaats van achter de tralies �af te kicken� kon hij in de vrije wereld verder leven en muziek maken. Tijdens de jaarwisseling gaf Hendrix in New York een aantal concerten, samen met Billy Cox en drummer Buddy Miles. Technicus Eddie Kramer monteerde er �Band of Gypsies� van. Vanwege contractuele problemen verscheen het album niet bij Reprise maar op Capitol Records. Het was de laatste plaat die tijdens zijn leven verscheen.

Een Nederlandse Edison voor �Band of Gypsies

Harry Knipschild

6 augustus 2010

2 - Shiraz, Iran, augustus 2007

�Iran is niet bepaald een populaire vakantiebestemming�. Het is de eerste zin van een reisgids over dat land. Greet van Deuren schreef die woorden in het voorjaar van 2002. Haar boek verscheen in de voor reizigers bekende Dominicus-reeks.

Voor Greetje en mij was het een uitdaging om een maand door het voormalige Perzi� rond te trekken. In een gezelschap van Vlamingen en andere Nederlanders bezochten we tal van steden onder auspici�n van reisorganisatie Koning Aap. In het hartje van de zomer van 2007. Op 11 augustus bereikten we het meest zuidelijke punt: de stad Shiraz. Het is de hoofdstad van de provincie Fars. Er wonen meer dan een miljoen mensen.

Om in de sfeer van de reis te komen gingen we op 6 juli eten in het Perzische restaurant Araz. Waarschijnlijk dachten de Iraanse eigenaars dat ze met een �Iraans� eethuis minder klanten te trekken. Ze verwelkomden ons enthousiast. De warmte was goed uit te houden, hoorden we, want er was overal airconditioning. Taxi�s waren bovendien goedkoop. In het Leidse restaurant werd ook wijn geserveerd. Als je flink in de buidel tastte kon je zelfs een fles Iraanse wijn bij de maaltijd (kebab) bestellen. Die was volgens de menukaart afkomstig uit de stad Shiraz. Toen we in Leiden over de recente geschiedenis begonnen te praten was het gesprek snel afgelopen. Als je informatie wilde inwinnen was dat onderwerp duidelijk taboe.

We hadden geen enkele illusie dat we in Iran zelf Shiraz-wijn zouden kunnen drinken. Het consumeren van elke alcoholische drank, in elk geval in het openbaar, was er volstrekt verboden. Bier was wel volop verkrijgbaar. Overal zag je blikjes Bavaria, maar natuurlijk alcohol-vrij. In de omgeving van de stad in het zuidwesten van het land zag je de trossen druiven hangen. Het waren shiraz-druiven kon je op de borden langs de weg lezen. Wijn werd er niet van gemaakt. De islamitische revolutie van 1979 had de leefpatronen van de bewoners behoorlijk veranderd.

Ideale stad?

Als je afging op de woorden van Van Deuren was Shiraz een ideale stad om te bezoeken: gastvrije mensen, mooie monumenten, prachtige parken en groene lanen. Alleen bij deze stad begon Dominicus de beschrijving met een gedicht: �In het land van po�zie, nachtegalen en rozen, is het leven voorzeker een zegen. O, voer mij, voer mij mee, jij zoete hoop, naar die stad waar po�zie en hartstocht bloeien� (Forogh Farrokhzad). Shiraz was een stad van dichters. Eeuwenlang was het een �cultureel en artistiek centrum, waar de kalligrafie en de literaire kunsten bloeiden�.

De achttiende eeuw was niet ongemerkt aan de streek voorbijgegaan. Er was hard om de macht gevochten, onder andere met legers die helemaal uit Afghanistan waren opgerukt. Het aantal inwoners was teruggevallen tot minder dan vijftigduizend. Maar in de tweede helft van die eeuw was Shiraz zelfs enkele tientallen jaren de hoofdstad van Perzi� (onder de Zand-dynastie). Totdat Teheran die rol overnam, tot in 2010 toe.

Het centrum van de stad

Op zondag 12 augustus 2007 liepen we met z�n twee�n in de hitte naar het centrum van de stad. Voor Greetje was de hoge temperatuur een extra probleem. Het was vrouwen niet toegestaan luchtige westerse kleding te dragen. Die maatregel gold voor Iraanse, maar ook voor Nederlandse vrouwen. Het dragen van een hoofddoek was verplicht. Haar mocht niet onder de hoofddoek uitkomen, hoewel dat soms oogluikend werd toegestaan, gedoogd zeggen wij in Nederland. Wat je verder droeg moest eveneens alles verhullend zijn. Alle kleuren waren goed, als het maar zwart (of donker) was. Shiraz was niet het begin van onze reis, dus aan die voorschriften waren we langzamerhand �gewend�.

In het centrum, dachten we, zou het er wel po�tisch uitzien. Dat was niet het geval. Midden op het grote plein hadden de autoriteiten een opvallende metalen stellage met spandoek geplaatst, met daarop de opperste leider Khamenei, vergezeld van acht �martelaren�. Martelaren waren vaak mannen die een kwart eeuw eerder tijdens de revolutie tegen Irak gevochten hadden en er het leven bij waren ingeschoten. Die stellages waren gaandeweg een vertrouwd beeld geworden. Overal in het land zag je ze. De hoofden van de martelaren waren met vlinders, duiven en witte sterren omgeven � aan de hand van dat soort symbolen werd duidelijk gemaakt dat ze na hun leven goed terecht waren gekomen. Het leven op aarde was nu eenmaal �tijdelijk�. Door voor een goed doel te sterven, was de boodschap, was je kostje voor de eeuwigheid gekocht.

Martelaren werden als �heiligen� afgebeeld. Als voorbeelden voor anderen. In vrijwel alle gevallen bevonden ze zich dan ook in het gezelschap van imam Khomeini �n de huidige leider Khamenei. Het portret van Khamenei was altijd wat kleiner dan dat van zijn voorganger. Verschil moest er nu eenmaal zijn. Behalve op het grote plein van Shiraz. Op deze belangrijke plaats was Khomeini helemaal niet in beeld gebracht. Wees dat erop, overwoog ik, dat Khamenei in Shiraz een sterke machtsbasis had?

De chador

In oude Europese steden vind je in het centrum van de stad vaak een religieus gebouw. De Notre Dame in Parijs of de Sint Servaas op het Vrijthof in Maastricht. Shiraz had nog een andere attractie, het mausoleum van een vroegere martelaar. Het gebouw stond echter in de steigers. Jammer, maar dat overkomt je wel meer. Daarom maar meteen naar het gigantische gebouw dat functioneerde als mausoleum van Sayyed Mir Ahmad, de broer van martelaar imam Reza. Vanaf de veertiende eeuw hadden er boven het graf van de in 835 gestorven Ahmad bouwactiviteiten plaatsgevonden. En zoals de mensen in de middeleeuwen op pelgrimstocht gingen naar iconen van de katholieke kerk, deden ze dat (en doen ze dat nog steeds) in Iran.

De Lonely Planet (van 2004) gaf nog wat aanwijzigingen. �Het is een prachtige plaats om te zitten en waar te nemen wat voor de Shi�eten [de Iraanse tak van de islam] zo�n belangrijke religieuze betekenis heeft. Niet-moslims behoren toegang te vragen bij binnenkomst. Als je beleefd bent en je ziet er netjes uit, word je binnengelaten. Vrouwen moet een chador omdoen als ze de plaats van het heilige graf willen bezoeken. Je kunt er een lenen bij de boekwinkel buiten het complex�. Gepaste islamitische kledij alleen was hier dus niet voldoende. Greetje leende een chador. Dat ging heel gemakkelijk. We naderden de ruime entree van het imposante complex. Op tien meter voor de ingang werden we tegengehouden door twee onvriendelijke mannetjes. Ze vroegen of we moslim waren. Een beleefde reactie was niet voldoende. Toen ze geen positief antwoord op die vraag kregen werd ons onomwonden duidelijk gemaakt dat we onmiddellijk moesten verdwijnen. Beteuterd stonden we te kijken. De mannen maakten nog gebaren van: weg, weg! Onze aanwezigheid was een sta in de weg voor de echte pelgrims. Dit was dan de gastvrijheid van Shiraz die in alle beschrijvingen te lezen was.

Mausoleum op het grote plein

Naar het graf van Hafez

Daar stonden we dan in de hitte van de late morgen. Er was geen instantie waar je in beroep kon gaan tegen de beslissing van de �hoeders�. We besloten een bezoek te brengen aan het graf van de dichter Hafez. Omdat de temperatuur inmiddels was opgelopen tot misschien wel veertig graden Celsius hielden we een taxi aan. Dat hadden we wel vaker gedaan. We keken vreemd op toen we zijn tarief hoorden. Dat was vier keer zoveel als we overal elders in het land voor dat soort ritten betaald hadden. Bovendien: toen we niet meteen accoord gingen, reed de chauffeur door. Even later was een andere taxi bereid te accepteren dat we niet meer dan het dubbele bedrag van normaal wensten te betalen. We passeerden nog een plein met een stellage vol met �martelaars�. Daarop waren tevens oorlogsvliegtuigen afgebeeld. Bij de ingang van het mausoleum van de dichter Hafez lieten we ons afzetten.

Hafez heette eigenlijk Khaje Shams od-Din Mohammed. Volgens Greet van Deuren werd hij Hafez genoemd omdat hij de koran uit zijn hoofd kon opzeggen. De Lonely Planet meldde dat er een spreekwoord bestond dat elk huis in Iran twee dingen moest hebben: allereerst de koran en dan Hafez. �Veel mensen draaien die volgorde om. De dichter Hafez is een Iraanse volksheld � geliefd, bewonderd en even populair als een hedendaags popidool�. Volgens de gids zou er geen betere plaats zijn om te proberen Hafez� eeuwige grip op Iran aan te voelen dan hier.

Een eeuw geleden bezocht de Nederlandse gezant in Teheran, Fridolin Knobel (1857-1933) het graf. In zijn boek �Van Teheran naar Ispahan� (1909) nam Knobel een door hemzelf vertaald gedicht op. �De roos behoort aan haren struik. Breekt gij haar af, dan moet zij sterven. En gij haar geur en schoonheid derven. Geniet van hare weelde en pracht. Dus zonder dat gij haar verkracht, �t Genot all��n is prijzenswaardig. Maar �t doden tevens zeer wreedaardig. Laat dus de roos aan haren struik�.

Volgens Knobel was Hafez met zijn gedichten over rozen z� vermaard dat hij de troepen van de binnenvallende krijgsheer Tamerlane (veertiende eeuw) wist te weerhouden Shiraz te vernietigen. Een mooi verhaal. Maar de historische werkelijkheid was dat de inwoners bereid waren een flink tribuut aan de veroveraars te betalen. De vernietiging werd dus afgekocht.

Vanuit de entree liepen we recht op een koepeltje met pilaren af. Onder het afdak, op een verhoging, was het stenen graf met daarop de naam Hafez gebeiteld. �Rond de graven van Perzische dichters prevelen de Irani�rs nog steeds verzen uit lang vervlogen tijden�, liet Greet van Deuren optekenen bij een illustratie waarop een fotograaf drie mannen fotografeerde met achter zich het koepeltje, en op discrete achtergrond een aantal gesluierde vrouwen in het zwart. Gedichten hoorde ik niet opzeggen of prevelen. Iedereen, maar dan ook iedereen die zich op deze plek bevond, moest w�l gefotografeerd worden. Ook Greetje werd nadrukkelijk gevraagd foto�s van andere bezoekers te maken.

Het graf van Hafez (Dominicus)

Wat zou het heerlijk zijn op deze rustige plek een kopje thee te drinken, vonden we. De Dominicus gaf het al aan: �Achteraan links geeft een deur toegang tot een gezellig openlucht theehuis. De lokale zoete specialiteit falude wordt er verkocht. Onder een portiek zijn twee winkeltjes waar souvenirs, gedichten en muziekcassettes verkocht worden�. De Lonely Planet had ongeveer dezelfde tekst. Volgens het boekje zouden er bovendien Irani�rs door de tuinen lopen met een opengeslagen boek van Hafez in de hand. Ze lazen de gedichten van de dichter alleen of in groepen. Alle gebouwen waren echter gesloten. In plaats van een theehuis vonden we een kerkhof. Niemand liep met een dichtbundel. Misschien toeval, maar die ochtend was er niet veel terecht gekomen van wat de reisboekjes ons aangekondigd hadden.

De burcht

Omdat we tijdens ons verblijf een excursie naar Persepolis en andere herinneringen aan het oude Perzi� maakten verbleven we wat langer in de stad. Dat gaf ons gelegenheid Shiraz tamelijk uitgebreid te verkennen. We bezochten de voormalige koninklijke burcht, het centrum van de macht in het land tijdens de Zand-dynastie. Nadat de hoofdstad in 1795 van Shiraz naar Teheran verplaatst was fungeerde het vierkante gebouw lange tijd als gevangenis. Bij de ingang van de burcht werd dat nadrukkelijk vermeld. Het voormalige �paleis� had een betere functie gekregen, zo werd het er uitgedragen: het was nu een museum geworden. Door het zo te stellen werd de indruk gewekt dat er in het huidige Iran geen gevangenen meer waren. De werkelijkheid was natuurlijk anders.

Achter de muren bevond zich een grote binnenplaats. Rondom die lege plek aan de binnenkant van de dikke muren waren kleine kamertjes. Overal zagen we foto�s die het vroegere leven in Shiraz uitbeeldden. Foto�s van een bijna lege Zand Boulevard, van wetsovertreders die op het punt stonden ge�xecuteerd te worden, chique hotels in koloniale sfeer, en volle straten waar geen vrouw te zien was. Een bijzondere foto was er een uit 1937. In dat jaar had de shah afgekondigd dat de hoofddoeken af moesten. Van dat moment was een opname gemaakt. Menige vrouw keek meer dan schichtig in de camera.

De hoofddoeken af en hoeden op (1937)

Het verschil in de bedekking van het vrouwenlichaam tussen Iran en het �vrije westen� was een onderwerp waar je tijdens een bezoek aan Iran niet aan kon ontkomen. In de meeste winkels was alleen de donkere/zwarte bovenkleding te zien. Maar als je door een bazaar doolde kwam je soms ineens op een plek waar zeer luchtige jurken te koop waren. Die deden denken aan de sprookjes uit 1001 nacht. De jurken waren ongetwijfeld bestemd voor particuliere consumptie. In Shiraz troffen we in een winkel toch ook kleurige kleding aan. Dat was import. Uit het islamitische Indonesi�. Om precies te zijn: van het (hindoe�stische) eiland Bali. Hoe zat het met het damesondergoed? In Nederland wordt pikante lingerie de laatste decennia uitbundig tentoongesteld. In Shiraz was dat niet het geval. Op een afgelegen plek troffen we een rijtje tentjes aan. Gesloten tentjes met koepeltjes. Daar werd de onderkleding voor dames verkocht.

Lingerie-verkoop

Een moskee en een kerk

Het bezoek aan het mausoleum was mislukt. Er waren echter volop moskee�n in Shiraz. Toen we op de Martelaar Emadi-straat liepen zagen we er een met de ramen open. Binnen waren vrouwen en mannen aan het bidden. Opnieuw deden we een poging zo�n gebouw te betreden. Deze keer viel het mee. Natuurlijk moesten we onze schoenen uitdoen voor we toegelaten werden. Maar nadat we de controle eenmaal hadden weten te passeren werd ons niets meer in de weg gelegd. We mochten zelfs foto�s maken.

Het islamitische gebouw (Imamzadeh-ye Ali Ebn-e Hamze) had als centrale plek het mausoleum van de neef van de Zevende Imam. Het plafond bestond voor een groot gedeelte uit vierkante stukjes glas die in de blauwgroene omgeving een apart effect sorteerden. Er waren aparte bidruimtes voor mannen en vrouwen. Iedereen zat op de grond of liep op blote voeten rond. De vrouwen hadden zich heel zedig extra in doeken gewikkeld. De (oude) mannen combineerden het bidden met het maken van een praatje. Misschien waren ze wel enigszins ondeugend omdat de plaatselijke imam nog niet gerarriveerd was. Die kwam binnen toen wij de moskee verlieten.

Biddende vrouwen in de Imamzadeh-ye Ali Ebn-e Hamze-moskee

De Lonely Planet meldde dat er in Shiraz behalve moskee�n ook een Anglicaanse kerk was. De kerk van de heilige Simon, Simon de zeloot, de ijveraar. Hij en Thaddeus, twee van de twaalf apostelen, zouden in het Perzische rijk de marteldood gestorven zijn. Volgens het boekje was het mogelijk de kerk te bezichtigen. �Er is een metalen deur met een Perzisch kruis erop. Meestal is de deur op slot. Gewoon aanbellen, dan word je binnengelaten�.

Het was niet zo eenvoudig de kerk te zien. Het gebouw was omgeven door een metershoge muur. We belden aan. Na lang wachten deed iemand de poort open. Het was een bange man. Engels sprak hij nauwelijks. Het kostte ons moeite toegelaten te worden. Foto�s, maakte de Irani�r duidelijk, mochten onder geen beding gemaakt worden.

In de kerk vonden we herinneringen aan Europeanen die op de plek actief waren geweest. Zoals de Britse zendeling Ralph Norman Sharp. Die had de kerk in 1938 gebouwd. Sharp had een brede belangstelling. Op het internet vond ik door hem vertaalde Iraanse teksten en een verhandeling over Persepolis. Tientallen jaren werkte Sharp als geloofsverkondiger in Shiraz en de nabijgelegen woestijnstad Yazd. Bovendien was hij docent aan de universiteit van Shiraz. Sharp was 99 jaar oud toen hij in 1995 in Shiraz overleed. Bij zijn begrafenis waren maar liefst tachtig mensen aanwezig, meldde zijn dochter Olive op de website Iranian Christians International. Het leek erop dat die mensen een risico namen door bij de uitvaart aanwezig te zijn.

In de kerk vonden we niet alleen herinneringen aan Sharp, maar ook aan Henry Martyn (geb. 1781), die in 1811 vanuit Calcutta door het Midden-Oosten trok. Martyn wilde het nieuwe testament in het Perzisch vertalen. In Shiraz verbleef hij een jaar om er bijbelse teksten te vertalen en in discussie met moslims te gaan. Toen hij verder reisde overleed hij als gevolg van alle inspanningen. Zijn werk werd in 1824 uitgegeven.

Onze begeleider bleef voortdurend angstig bij ons. Hij maakte duidelijk dat het niet pluis was als je liet merken dat je het Anglicaanse geloof aanhing. Na afloop van de �rondleiding� bracht hij ons naar de graven van twee katholieke missionarissen, uit 1612 (zonder naam) en 1661 (de karmeliet Barnabas). Toen we op het punt stonden te vertrekken ging de bel. Twee andere westerlingen meldden zich voor een bezoek. De man kromp ineen van de schrik. Was hij net van het bezoek van westerlingen af en nu kwamen er weer nieuwe mensen�

***

Na het bezoek aan de stad ben ik blijven volgen wat er in Shiraz gebeurde. Op 5 maart 2008 meldde Thomas Erdbrink, correspondent van NRC Handelsblad dat studenten aan de universiteit daar al een week aan het demonstreren waren. Rector Mohammad Hadi Sadeghi was een voormalige commandant van de Iraanse revolutionaire garde. President Ahmadinejad had in september 2006 een zuivering aangekondigd van professoren en decanen die te liberaal of seculier werden geacht. Vervolgens was Sadeghi benoemd. Een studente, die anoniem wilde blijven, sprak van een golf van bedreigingen. Leden van de Baseej, een soort islamitische zedenpolitie, hadden geprobeerd een eind aan de demonstratie te maken.

Nieuws over de ontwikkelingen in Shiraz vind je ook op de website van de Tehran Times, de Engelstalige krant die tijdens de revolutie van 1979 werd opgezet. Op 30 november 2008 deed de krant verslag van een proces tegen drie mannen. Ze werden ter dood veroordeeld. Op vrijdag 9 april 2009 (de �zondag� van de islam) werden de mannen opgehangen. Ze hadden een aanslag gepleegd in een moskee waarbij veertien mensen gedood en meer dan 200 gewond waren. Het hof, aldus de krant, had de veroordeelden beschuldigd van banden met een oppositiegroep buiten Iran. Ze hadden orders ontvangen van een CIA-agent. De �agenten� hadden netwerken gevormd onder leiding van de Verenigde Staten en andere westerse landen met de bedoeling het geloof van de mensen te ondermijnen. Wie tot zo�n netwerk toetrad werd gebrainwashed en kreeg vervolgens opdracht terroristische aanslagen uit te voeren�, aldus de Tehran Times.

Een artikel in dezelfde krant (16 juli 2009) vond ik nogal curieus. �Zeven vrouwen die in Iraz ter dood of tot levenslange gevangenisstraf zijn veroordeeld participeren in het toneelstuk �Nieuwe Geboorte�. De vrouwen gaan met handboeien om het toneel op. Verscheidene bewakers van de gevangenis begeleiden hen terwijl ze op het podium acteren. Een van de vrouwen, die een levenslange gevangenisstraf uitzit wegens gewapende roof had verklaard dat ze nooit tot die daad gekomen was als ze geweten had hoe opwindend acteren was�. Volgens het Iraanse persbueau ISNA was het toneelstuk �warmly received in the city�.

De berichten van na ons vertrek demonstreerden nog eens dat de reis door Iran een �uitdaging� was. Dat gold in het bijzonder voor Shiraz, de stad van dichters als Hafez.

Harry Knipschild

4 augustus 2010

41 - Van 'Hound Dog' naar 'Song of the Marching Children'

Heel veel mensen reizen naar de stad Memphis Tennessee. Toen bij Elvis Presley de geldkraan openging kocht hij er een grote villa. Tot het einde van zijn leven in 1977 woonde hij in Graceland. Het huis is nu een museum. Een van de ruimtes wordt in beslag genomen door een zee van gouden platen.

Voor bijna alle artiesten is het bezit van een of meer gouden platen zo ongeveer het mooiste dat er is. Ton van der Kleij, in Voorburg geboren op 3 januari 1949, kan zich nog goed herinneren dat hij een foto zag waarop Elvis Presley afgebeeld was met de gouden plaat van de single �Hound Dog�. Steve Sholes produceerde Elvis� versie van het door Jerry Leiber en Mike Stoller geschreven liedje op 2 juli 1956 in een studio in New York. Op 13 juli werd de single (met �Don�t be cruel� op de andere kant) in de handel gebracht. Enkele maanden later waren er niet minder dan vier miljoen exemplaren van verkocht. E�n miljoen was al genoeg voor een gouden plaat. In Nederland was het gebruikelijk dat je een gouden plaat door je platenmaatschappij overhandigd kreeg als er 100.000 stuks van verkocht waren. Voor albums gold het aantal van 25.000 exemplaren.

De gouden plaat

Ton van der Kleij, drummer en gitarist

Ton van der Kleij groeide op in een net katholiek gezin waar veel naar klassieke muziek geluisterd werd. Zijn vader was opticien, maar bovendien een fanatiek autocoureur. Hij runde twee winkels, in Voorburg en Den Haag. Behalve zes dochters had hij ook twee zonen. Do en diens jongere broer Ton zouden die zaken later van hem overnemen. Dat was in elk geval de bedoeling.

Voor Ton veranderde de wereld, vertelde hij mij op 28 juli 2010, toen hij op zevenjarige leeftijd de foto van Elvis met zijn gouden plaat zag. Een zanger met een gouden plaat, die man moest van vreugde in de hemel zijn. Het krijgen van een gouden plaat werd een droom voor het Voorburgse jongetje. Zijn broer en oudere zussen kochten heel wat grammofoonplaten. �Hound Dog� op 78 toeren was er een van. Grace Kelly (�True Love�, met Bing Crosby), Jo Stafford (�Thank you for calling�), Pat Boone, Ricky Nelson en de Everly Brothers (�Bird Dog�) waren andere favorieten.

Ton werd lid van de welpen. In hun lokaal oefende ook de plaatselijke harmonie. Het jongetje werd gefascineerd door de grote trom, in die tijd nog met een echt varkensvel. Iemand bracht hem de eerste beginselen bij van hoe je op zo�n trom moest slaan. Niet veel later liep Ton van der Kleij mee als de fanfare erop uittrok. Eerst als �mascotte� voorop, later gewoon in het gelid.

Als hij naar popmuziek luisterde lette hij speciaal naar wat de drummer deed. Les heeft Ton nooit gehad. Door te luisteren en te oefenen ontwikkelde hij zijn bekwaamheden. Een van de beste groepen vond hij de Shadows, die samen met Cliff Richard optraden. Zonder aarzelen noemde hij de titels van twee Shadows-nummers waarop de drums een bijzondere plaats innamen: �See you in my drums� (met Tony Meehan) en daarna �Little B� met Brian Bennett, die de plaats van Meehan overnam. Toen Ton voldoende geld bij elkaar gespaard had was hij in staat zijn eerste langspeelplaat te kopen. Dat werd �Me and my shadows�, van Cliff en de Shadows. In de kamer zag ik een rij ouderwetse elpees. �Me and my shadows� stond vooraan!

In 1960 speelde Ton voor het eerst in een bandje. Om goed voor de dag te kunnen komen repeteerde hij bij voorkeur in een holle ruimte, zoals het toilet. Zijn vader, die aan het racen een sporthart had overgehouden, vond het allemaal mooi. Hij hielp hem met het opbouwen van zijn drumstel. Veertien dagen voor zijn overlijden vroeg hij aan Ton of er nog iets ontbrak. Hij legde hem uit dat hij nog trommeltje van twintig gulden miste. Vader Van der Kleij haalde een briefje van honderd uit zijn portemonnee en zei: �Ga dat maar gauw kopen�.

Ton besefte dat hij later naar de opticien-school in Rotterdam moest gaan. Dat was iets waar hij helemaal geen zin in had. Muziek maken stond bij hem voorop. Het liefst wilde hij gitarist worden. Steeds kreeg Ton evenwel te horen dat hij zo�n goeie drummer was. Hij bleef gitaar spelen; het instrument gebruikte hij bovendien om er liedjes mee te schrijven. In de bandjes waarmee Ton optrad speelde hij aanvankelijk repertoire van Buddy Holly, de Shadows, in het algemeen mooie liedjes die goed in elkaar zaten. �In de jaren vijftig�, legde hij uit, �duurden de nummers niet langer dan twee minuten. Maar alles zat er in, een intro, een sterk refrein, een brug en een mooi einde�.

In de tweede helft van de jaren zestig begon Ton van der Kleij zich steeds meer voor ruige Engelse popmuziek te interesseren. John Mayall, Eric Clapton, de Kinks (�You really got me�), Jimi Hendrix (�Fire�), dat waren artiesten die hem aanspraken. Hij was ook weg van Cuby & the Blizzards, met name het album �Desolation�. Op zondagmiddag ging hij regelmatig naar Hoornwijk (Rijswijk) omdat de Motions er dan optraden. Over de Earrings was hij niet altijd even enthousiast maar �That Day� vond hij een leuk plaatje. En niet te vergeten het aloude �Kom van dat dak af� (Peter Koelewijn), voegde hij er snel aan toe. Dat had hij altijd het beste Nederlandstalige liedje gevonden.

Ton kwam in nogal wat bandjes terecht, soms als gitarist, maar meestal als drummer. �Ze zeiden altijd dat ik zo�n goeie drummer was�, vertelde hij. �Ik was precies het tegenovergestelde van Keith Moon van de Who, die druk speelde en geen hi-hat wilde omdat hij er niet genoeg lawaai mee kon produceren�. Als slagwerker bij Chou-Chou begeleidde hij een jong meisje, Jerney Kaagman, weet hij nog. Eerste moest ze met ons repeteren en daarna zong ze �Michelle� en �We can work it out� van de Beatles. Chou-Chou speelde Engels repertoire (o.a. Spencer Davis) met ��n uitzondering: �Subject of my thoughts�, een populair nummer van de Sandy Coast, eveneens uit Voorburg afkomstig. Na Chou-Chou kwam Levy Joe, vervolgens de groep Summer. Met Levy Joe trad Ton op bij de opening van sporthal de Vliegermolen in Voorburg (1968).

Earth and Fire

In 1968 was er ook een fusie van twee groepjes, ��n uit Voorschoten (met Chris en Gerard Koerts) en ��n uit Voorburg (met Hans Ziech en drummer Cees Kalis). In navolging van Jefferson Airplane trokken enkele Nederlandse bands een zangeres aan. Bij de Ro-d-ys was dat Annet Hesterman, bij Shocking Blue: Mariska Veres. Manuela Berloth (�Lysett�) werd het eerste gezicht van de combinatie. Die trad eerst naar buiten als Opus Gainfull.

In het prachtige boek �Earth and Fire. De biografie 1969-1983� (2006) is te lezen hoe de nieuwe naam tot stand kwam: �In het ABC-gebouw in Beverwijk veranderde de band haar naam van Opus Gainfull in Earth and Fire. Een naam die verwijst naar de sterrenbeelden van de groepsleden. Midden in het concert lieten alle musici zich op de grond vallen, waarna Manuela ze ��n voor ��n wakker kuste. De zangeres riep de nieuwe naam van de band en de groep zette in met �Somebody to love� van Jefferson Airplane. Op 23 oktober 1968 kreeg Nederland zo zijn eerste undergroupgroep�.

Jerney Kaagman nam in 1969 de plaats van Berloth in. Dankzij de bemiddeling van Q65-lid Joop Roelofs mocht de groep optreden in het voorprogramma van de Golden Earrings. Die contacten leidden tot een platencontract met Polydor en een management-overeenkomst met Red Bullet, het bedrijf van Willem van Kooten en Freddy Haayen. De eerste single, �Seasons�, geschreven door George Kooymans en geproduceerd door Haayen, bereikte op 21 februari 1970 de tweede plaats van de top 40. �Mijn gebed� (D.C. Lewis) was die dag nummer ��n, Shocking Blue stond met �Venus� en �Mighty Joe� op drie en vier. De hoogst genoteerde buitenlandse plaat was �Who�ll stop the rain� van Creedence Clearwater Revival.

In het voorjaar van 1970 werd Ton van der Kleij gevraagd om tien keer in te vallen voor drummer Cees Kalis. Hij kreeg een stapel elpees overhandigd, van Buffalo Springfield, Jefferson Airplane, Moby Grape, Julie Driscoll (met Brian Auger) en Family. Of hij dat repertoire maar wilde instuderen. Dat ging prima. In die tijd was Earth and Fire bovendien uitgenodigd voor een TV-optreden bij de Franse televisie. In Lille maakte Ton zijn televisiedebuut. Dat kon hij zich nog goed herinneren, al was het alleen maar omdat de groep vergeten had drumsticks mee te nemen. In de studio maakte Ton stokjes van houten klerenhangers. Bij het playbacken van �Seasons� en de nieuwe hit �Ruby is the one� leverde dat geen problemen op. Het passeren van de Belgisch-Franse grens was even moeilijk omdat een van de leden van de groep de draak stak met een douanier.

Op de terugweg werd Ton gepolst over zijn toekomstplannen. De drummer begreep wat er aan de hand was. De volgende dag al werd hij formeel uitgenodigd om tot Earth and Fire toe te treden. Helemaal ongemerkt ging dat niet. Binnen de kortste tijd belde de moeder van Cees Kalis naar de moeder van Ton van der Kleij. Dat was een verre van vriendelijk gesprek. Haar zoon zou gekonkeld hebben om Cees uit de groep te verwijderen.

Earth & Fire: Hans Ziech, Chris Koerts, Ton van der Kleij, Gerard Koerts, Jerney Kaagman

Omdat Ton drummer van Earth and Fire was geworden kwam er een einde aan zijn toekomst als brillenman. Tot het laatst werkte hij nog in de Haagse winkel van zijn broer. �Dat was een commerci�le jongen. Als er dames de zaak binnenkwamen, nodigde hij ze uit om gezellig een kopje thee te drinken. We praten niet over brillen, zei hij dan. Maar een half uur later gingen ze met drie brillen de winkel uit. Daar deugde ik niet voor. Mijn broer had er geen enkel probleem mee dat ik me definitief uit die wereld terugtrok. Hij hoefde me ook niet meer uit te kopen. Bovendien was het goed voor zijn nering dat ik in een bekende popgroep speelde. Bij de eerstvolgende single zette hij een tv-toestel in de etalage en vertoonde continu de zelf opgenomen video-band van het tv-optreden�.

Die nieuwe single, �Wild and exciting�, was de eerste waaraan Ton meedeed. Voor hem persoonlijk was het de eerste keer dat hij in een echte platenstudio (GTB, Den Haag) was. De producer was niemand minder dan de legendarische Freddy Haayen. Ton was geweldig onder de indruk. Op 15 augustus 1970 riep Veronica �Wild and exciting� uit tot alarmschijf. Rien van Wijk startte in die dagen met het programma Top Pop. Hij besloot een filmpje te maken in het Feijenoord-stadion. �Ik kan me nog goed herinneren hoe het geluid van de muziek tegen de lege tribunes weerkaatste en weer terugkwam in het midden van het voetbalveld waar wij playbackten. Het was een hels kabaal�.

Deden jullie niet ongeveer hetzelfde als Shocking Blue vroeg ik hem.

�Zeker niet. We speelden soms wel dezelfde nummers, zoals �Somebody to love� en �White Rabbit� van Jefferson Airplay. Maar zij maakten er korte liedjes van. Earth & Fire deed een kwartier of langer over een song. In die tijd bracht de groep vooral Amerikaans repertoire. De originele muziek werd soms noot voor noot gekopi�erd. Bij mij lag dat anders. Ik hield van Engelse muziek, had een andere muzikale achtergrond. Ik spoorde de jongens aan meer te improviseren, nieuwe idee�n uit te proberen�.

Song of the Marching Children

Voorkant van de klaphoes

Het experimenteren mondde uit in een lang eigen nummer, �Song of the Marching Children�. In het begin van de jaren zeventig werd het steeds meer gebruikelijk dat rockgroepen songs schreven die (bijna of helemaal) een hele kant van een album in beslag namen. Voorbij waren de dagen dat een elpee niet meer was dan een verzameling korte liedjes. Bekende voorbeelden waren �Child in Time� (Deep Purple) en �In-a-gadda-da-vida� (Iron Butterfly). Earth and Fire was de eerste Nederlandse groep die dat concept met succes introduceerde.

Ton is trots op zijn aandeel in het lange nummer. �Luister maar eens naar het einde van dat lange nummer�, zei hij. Ik begreep meteen wat hij bedoelde. �In feite deed ik daar wat ik eerder bij de fanfare van Voorburg geleerd had. Hetzelfde gold voor het intro van �Maybe tomorrow maybe tonight�. Het was gewoon wat ik als jongetje bij de harmonie gedaan had�.

Op de een of andere manier moest er een oplossing gevonden worden voor het auteurschap van dat soort nummers. Ton was bereid niet mee te tekenen ondanks de idee�n die hij bij diverse songs had aangeleverd. In plaats daarvan zette Earth and Fire op elk album ��n compositie van de drummer, die hij zoals altijd op gitaar schreef. De groep deed er in de studio alle moeite voor om die perfect op de band te zetten.

Volgens Ton was er een goeie samenwerking binnen de groep. Jerney speelde dan wel geen rol bij de selectie van het repertoire, maar speciaal zij was het gezicht naar buiten. �In vele gevallen kreeg ze een liedje pas in de studio te horen. Dat kwam omdat Chris en Gerard zulke perfectionisten waren. Als een song niet helemaal naar tevredenheid was, lieten ze het aan niemand horen. Bovendien hadden de twee broers er grote moeite mee met de pers te praten. Dat lieten ze aan Jerney en mij over�. Bassist Hans Ziech had een andere taak in de groep. Hij was soms meer administrateur dan muzikant. Hans incasseerde het geld bij de optredens en droeg dat af bij Red Bullet. �Hans onderhield bovendien de contacten met boeker Robbie Gerritsen en de andere mensen bij het bedrijf in Hilversum. Dat was voor ons allemaal een groot probleem. We waren te verlegen. We beseften meer wat Red Bullet voor ons betekende dan wat wij met onze successen voor Red Bullet betekenden. Het kwam regelmatig voor dat we met z�n allen in de band-bus de problemen nauwkeurig doorpraatten, maar als we dan tegenover Willem van Kooten zaten, durfde niemand zijn mond open te doen. We hadden altijd het idee dat we tweede viool speelden, achter de Earring. Wij kregen de kruimels die de Earring liet liggen, vonden we�. Bij het nemen van beslissingen speelde Jerney Kaagman nauwelijks een rol. �De vier jongens kwamen dan bij elkaar en hakten de knoop door. Jerney hoorde later hoe het afgelopen was�.

De gage van de groep lag onder de duizend gulden. Dat leek veel, maar per persoon bleef er niet meer dan zestig gulden over. Gelukkig hadden ze veel boekingen en met al die optredens bij elkaar verdienden ze goed. Extra inkomsten waren er bij de single �Wild and exciting�. Als je goed naar de hit luistert hoor je dat het refrein met �Manta� begint. Manta was een nieuw model van Opel. De autoproducent was bereid in de buidel te tasten. Ieder lid van de groep hield er 2.000 gulden aan over. Optredens waren er bovendien in andere landen, waaronder Duitsland. Dat ging niet zonder problemen. �Het waren de dagen van de Rote Armee Fraktion, de Baader-Meinhof-groep. Als wij met onze lange haren de Duitse grens wilden passeren werden we stevig aangepakt. De douane verdacht ons ervan tot de terroristen te behoren. Ook onderweg bij tankstations werden we argwanend bekeken�.

Naar buiten toe leek Earth and Fire een succesmachine. Maar liefst elf keer bereikten ze in Nederland de toptien. Ook de albums verkochten in de tienduizenden. Echt succes in het buitenland was er echter niet. Wat moesten ze doen? Jaap Eggermont (ex-drummer van de Golden Earrings) was als producer in de plaats gekomen van Freddy Haayen. Wim Bosman, de Voorburgse manager van de Sandy Coast, kreeg de zakelijke leiding. �Wim zette zich geweldig voor ons in. Maar hij was niet in staat echt een vuist te maken, zoals Van Kooten en Haayen dat deden. Bosman had niets extra�s te bieden. Bovendien sprak hij zijn talen niet. Door zijn samenwerking met Yde de Jong (Focus, internationaal) en Jacques Hetzen (Noord-Holland en Friesland) kregen we wel heel wat werk in binnen- en buitenland�.

Was Earth and Fire wel goed genoeg om de wereld te veroveren? Dat was de vraag. Niet iedereen was even goed. Hans Ziech was een matige bassist. Dat gaf spanning. �Soms dacht ik tijdens een optreden wel eens dat hij met opzet slecht speelde�. Hans werd vervangen door Theo Hurts, maar bleef als tourmanager en tekstschrijver functioneren. Jerney Kaagman was de ster bij media en publiek. In werkelijkheid, bleek later, had de groep veel moeite met haar als zangeres. Het studiowerk was soms een moeizame zaak. Bij de optredens moest de echoknop vaak flink opengedraaid worden als ze weer eens niet bij stem was. �Gelukkig merkte het publiek er niets van�. Eggermont, Bosman en de jongens van de groep besloten Patricia Paay te vragen de plaats van Jerney in te nemen. Paay zei nee. Jan Akkerman bracht Jerney in Oslo op de hoogte van de gang van zaken tijdens een toernee die Focus en Earth & Fire samen maakten. De manier waarop dat gebeurde was misschien niet fraai, maar bestaat er wel een fraaie manier om zoiets te doen? �Bert Ruiter (de bassist van Focus) troostte Jerney op haar kamer met champagne. Sinds die tijd zijn ze bij elkaar�, legde Ton uit.

Na verloop van tijd was de lol er voor Ton van der Kleij van af. Hij demonstreerde dat door me een schriftje te laten zien. Elk optreden had hij nauwkeurig vastgelegd. Een horizontale streep gaf de datum aan, waarop Hans Ziech de groep verliet. De volgende bladzijde had hij niet meer helemaal ingevuld. Hij speelde nog wel een aantal jaren mee, dat wel. Maar het was niet meer zoals het eerder was. De muziek van Earth and Fire ontwikkelde zich in een richting die de zijne niet meer was. �Het ging in de richting van moeilijke muziek, die leek soms op het Mahavishnu Orchestra. Een eerlijke slagerij was een banketbakkerij geworden�, zo vatte hij het samen.

De gouden plaat

Gouden plaat 'Song of the Marching Children'

De beste herinnering heeft Ton aan wat er gebeurde op 19 juni 1973. Op die dag kreeg Earth and Fire een gouden plaat voor het album �Song of the Marching Children�. Dat was voor hem een sensatie. Zonder les als drummer genoten te hebben had Van der Kleij bereikt wat Elvis Presley in 1956 met �Hound Dog� tot stand gebracht had. Na afloop van die bijeenkomst zette Ton de gouden plaat op een stoel in de hoek van de kamer, vertelde hij. �Ik dacht terug aan die plaat van Elvis. Ik zag onze huiskamer duidelijk voor me. De gele bank, de vlek op de vloerbedekking omdat het aquarium kapot gegaan was. Mijn familie. De oude liedjes als �Thank you for calling� en �True love�. Elke keer als ik �Hound Dog� hoor komt die herinnering bij me terug�. Hij deed een la open en haalde er een plakboek uit. Kijk, zei, �hier is het gelukstelegram dat je ons bij die gelegenheid stuurde�.

Op die dag was ik op reis naar Split in Joegoslavi�. Earth and Fire was ik niet vergeten. Ik had georganiseerd dat het telegram bezorgd zou worden. Op 28 juli 2010 las ik de woorden die ik 37 jaar geleden (in Sjef van Oekel-taal) had opgegeven: �Bar Bistro Le Mouton t.a.v. Earth and Fire, Houtweg naast Automobielbedrijf Tewan, Den Haag. Proficiat ook van mij. Hartelijke groeten uit Joegoslavi� en welkom gefeliciteerd! Harry Knipschild�. Ton van der Kleij had het telegram al die tijd bewaard.

Harry Knipschild

30 juli 2010

40 - 'I see a light', steunplaat van Frits Spits in 1979

Frits Spits (geb. 1948, pseudoniem van Frits Ritmeester) is al tientallen jaren een van de beste diskjockeys van de publieke omroep. Op 29 mei 1978 was de eerste uitzending van zijn programma �De Avondspits�. Zes dagen van de week zat hij jarenlang vanaf 18.00 uur bij Hilversum 3 achter de microfoon. Vele honderdduizenden mensen stemden dagelijks op hem af.

Na een maand, op 24 juni, begon Spits met de �steunplaat�. Elke week selecteerde hij een single die hij zo goed vond dat hij die elke dag in zijn programma liet horen. Steeds opnieuw demonstreerde Frits dat hij een goede smaak had. Op de lijst van steunplaten in het eerste jaar vinden we bijvoorbeeld: Kayak met �Ruthless Queen�, Commodores met �Three times a lady�, Golden Earring met �Weekend Love� en Rose Royce met �Love don�t live here anymore�. Op 18 juni 1979 selecteerde hij �No more fear of flying� van Gary Brooker. Een week later was een Nederlandse solist aan de beurt: Hugo van Haastert met �I see a light�.

Frits Spits

Hugo van Haastert

Hugo van Haastert werd op 2 juni 1952 geboren in Medan op het Indonesische eiland Sumatra. Hij was de benjamin van het gezin dat in 1956 door het bewind van Soekarno gedwongen werd uit het land te vertrekken. Lenie, zijn moeder, werd onderwijzeres op de Irene-school op de Spinozalaan in Voorburg bij Den Haag. Hugo, leerling van dezelfde school, ging al op jeugdige leeftijd muziek maken. Hij wilde graag een gitaar hebben. Omdat die veel te groot voor hem was, kreeg hij eerst een ukelele. Favoriete artiesten in die tijd, het begin van de jaren zestig, waren de Blue Diamonds en Harry Belafonte (�There�s a whole in the bucket�, met Odetta). Al snel ging hij zijn favoriete liedjes �tussen de schuifdeuren� uitvoeren. Niet alleen thuis, maar ook op school. Een nummer dat hij prachtig vond was �All of me�, door Ella Fitzgerald gezongen op het album �Wereldsterren�.

Popmuziek kwam voor het eerst aan de orde toen hij in de brugklas van het Huygens-lyceum zat, vertelde Hugo me op 20 juli. Met eigen bandjes, Blue-Birds, later Shart (show & art), ging hij als slag-gitarist repertoire spelen van de Kinks, Easybeats (�Friday on my mind�), Monkees en de Who. Op het lyceum trad topgroep de Motions op. Rudy Bennett, Henk Smitskamp, Sieb Warner en Robbie van Leeuwen hadden een grote hit met �Wasted Words� en dat nummer speelden ze dan ook op het feest. Ze incasseerden een gage van 1500 gulden die door de school op tafel gelegd werd. Hugo was enthousiast. Hij schafte een (goedkope) elpee van de Motions aan, weldra gevolgd door een van de Tee Set. Die platen werden door het blad Teenbeat voor �7,50 aangeboden.

Van Haastert was zo geobsedeerd door de muziek, dat zijn studie er bij in schoot. Het lyceum verruilde hij voor de Mulo. Nadat hij het diploma B op zak had ging hij nog industri�le vormgeving in Eindhoven studeren, maar daar kwam niet veel van terecht. Hugo wist niet goed wat hij met zijn leven aan moest. Hij ging op reis en belandde bij een Lutherse kerk in Noorwegen. Daar kreeg de Voorburger te horen dat hij zijn problemen beter thuis kon oplossen. Terug in Nederland werd hij een aanhanger van het bahai-geloof, afkomstig uit Perzi� (Iran). Met een internationaal gezelschap reisde hij zingend zowat heel Europa door met de bedoeling zijn religieuze idee�n uit te dragen. Een oudere geloofsgenoot was de heer Van der Garde in Arnhem, die als radiomedewerker over studioruimte beschikte. Zijn zoon Alfred (�Lagarde�) ging achter de knoppen zitten en produceerde een plaatje van het zingende bahai-gezelschap.

Op 11 november 1972 zette Hugo van Haastert een punt achter zijn zoekende leven. Op die dag, besloot hij, werd hij beroepsmuzikant. Op het Haagse Noordeinde, naast het paleis, werd hij de vaste artiest van de Palace Pub (Caf� Chantant). Zeven avonden in de week trad hij als zanger/gitarist twee keer een half uur op. Van Haastert zong dan liedjes van Crosby, Stills & Nash, Cat Stevens (�Father & Son�), Harry Belafonte (�Hava Nagila�) en Neil Young (�Heart of gold�). Voor het eerst verdiende Hugo geld: 35 gulden per avond, dag in dag uit. Hij woonde nog steeds bij zijn moeder en kon haar nu maandelijks een bedrag voor de �huur� van een kamer geven.

Galaxy Lin

Galaxy Lin met linksboven Hugo van Haastert

In 1973 luisterde Robbie van Leeuwen in de Palace Pub naar Hugo van Haastert. Robbie had als leider van Shocking Blue heel wat hits op zijn naam. Na �Venus� waren dat o.a. �Never marry a railroad man�, �Blossom Lady� en �Inkpot�. Mede omdat hij zo succesvol was had Robbie een hoop kritiek over zich heen gekregen. Hij zou veel te commerci�el bezig zijn en alleen nog maar �bubble-gum� muziek maken. Robbie was ook zelf op Shocking Blue uitgekeken. De groep bestond nog wel en maakte nog steeds hits (�Oh Lord� op nummer 14 in het voorjaar van 1973), maar bij optredens deed de leider van de groep zelf niet meer mee. Martin van Wijk nam zijn plaats in.

In de pub stapte Robbie op Hugo af, vertelde deze. Robbie wilde iets heel anders gaan doen, progressieve elpees maken, zoals de Engelsen dat ook deden. Alleen maar instrumentale muziek. In plaats van gitaar wilde hij nu mandoline gaan spelen. Hij had al een elektrische Gibson aangeschaft. Robbie stelde Hugo spontaan voor samen een nieuwe groep te beginnen. Voor een onbekende artiest was dat natuurlijk een aanbod dat je niet kon afwijzen. Hugo had nog nooit op een mandoline gespeeld. Hij kocht een H�fner en zette er zelf een elektrisch element in.

Robbie en Hugo repeteerden maand na maand met z�n twee�n. Dan weer op de slaapkamer die de in Belgi� wonende Hagenaar nog bij zijn moeder had, dan weer op de kamer van Hugo bij zijn moeder in Voorburg. Samen zochten ze naar accoorden en schreven muziek. Het klikte helemaal. Om in zijn onderhoud te voorzien bleef Hugo gewoon optreden in de Palace Pub.

Langzamerhand werd het tijd om naar buiten te treden. Robbie vroeg Rudy Bennett, zijn voormalige compagnon in de Motions, om bandleden voor hem te zoeken. Die kwam met basgitarist Peter Wassenaar (Blue Planet) en saxofonist Dick Remelink (Ekseption). Robbie kon het niet laten �gewone� liedjes te schrijven en daar was een zanger voor nodig. Dat werd Bennett (Ruud van den Berg). Zo werd deze alsnog lid van de band. Cees van Leeuwen, de voormalige manager van de Motions en Shocking Blue, wierp zich nu op als manager. De groep ging aan de slag als Galaxy Lin. �Lin� was een afkorting van �mandoline�.

Cees van Leeuwen pakte de zaken zoals altijd voortvarend aan. Het repeteren op slaapkamers was afgelopen. Voortaan werd er gewerkt in �Don Bosco� (Zoeterwoude), waar ook Earth & Fire, Shoes en Golden Earring oefenden. Galaxy Lin nam roadie Jan ten Broek van de Earring over. In Zoeterwoude werden ook audities voor een drummer gehouden. Op een advertentie reageerden vier gegadigden. Pierre van der Linden werd ondanks zijn kwaliteiten afgewezen, weet Hugo nog. In plaats daarvan koos men van voor Peter Rijnvis. Dat was, achteraf gezien, geen goede zet. Peter was labiel en wist niet goed hoe hij met drugs moest omgaan. �Robbie en ik hebben ons hiertoe nooit laten verleiden�, stelde Hugo nadrukkelijk.

Cees van Leeuwen zette in 1974 productiemaatschappij Bandit op. Bij Polydor wist hij een stevig voorschot te bedingen (honderdduizend gulden, meent Van Haastert zich te herinneren). In ruil daarvoor moest de groep wel zelf de opnames bekostigen. Van het geld kocht de groep tevens een bus, een Cadillac en allerlei apparatuur. Voor het eerste album toog Galaxy Lin naar Soundpush (Blaricum), de studio waar Robbie eerder �Venus� had opgenomen. Technicus was John Sonneveld. Een paar maanden later verscheen het hit-loze album in een opvallende hoes. Ondanks het ontbreken van een echte single werden er vele duizenden van verkocht. De start van de nieuwe band was veelbelovend.

Het moge duidelijk zijn dat Hugo van Haastert in dit stadium geen gelijkwaardige partner meer was. Cees van Leeuwen en Robbie van Leeuwen hadden de leiding. Tijdens de optredens trad Robbie naar voren. Hugo speelde tweede mandoline en deed de tweede stem als Rudy Bennett zong. Hugo speelde naar eigen zeggen wel een �sociale� rol. Hij zorgde ervoor dat iedereen binnen de groep min of meer aan zijn trekken kwam. Galaxy Lin was een aantrekkelijke groep om te boeken. Niet alleen in Nederland maar ook in Duitsland en Belgi�. Een concert leverde 850 gulden op. Ieder lid van de groep ontving 50 gulden. Twee roadies kregen een maandsalaris. Wat overbleef ging in een gemeenschappelijke kas die door Cees van Leeuwen beheerd werd. Van royalties was voorlopig geen sprake. Eerst moest immers het voorschot van Polydor worden terugverdiend.

Galaxy Lin lp-hoes

In die tijd was ik bij Polydor direct betrokken bij het wel en wee van Galaxy Lin. Dat deed ik graag. Ik was een bewonderaar van Robbie van Leeuwen. Ik vond het album heel goed en zag grote mogelijkheden voor de toekomst. Ik had gehoord hoe mooi de muziek in de zaal klonk. Bij een concert in het Paard van Troje (Den Haag) ging ik op de eerste rij zitten. De muziek was inderdaad prachtig maar wel loeihard. Dat had ik niet verwacht. Bij het tweede nummer bevond ik mij al achter in de zaal. De volgende ochtend werd ik wakker met een fluittoon in mijn oor. De enige keer in mijn leven. Enthousiast praatte ik met de groep. Jullie hebben een geweldig goeie start gemaakt, zei ik, nu wordt het tijd voor een hit. Die moest Robbie toch zeker kunnen schrijven. Dat deed hij ook. Hij kwam met �Long Hot Summer�, dat in de zomer van 1975 de zestiende plaats in de top 40 haalde. Alle tekens stonden op groen voor een doorbraak in Nederland en de rest van de wereld.

Het pakte anders uit. Tijdens een repetitie kwam Jan van der Geest, de uitbater van �Don Bosco� op Van Haastert af. De leden van de groep konden in Zoeterwoude broodjes eten en een glas melk consumeren. De nota werd aan Bandit gestuurd en door Cees van Leeuwen overgemaakt, aldus Hugo. Er stonden echter nog heel wat rekeningen open, hoorde hij. De mandoline-speler vroeg inzage in de gemeenschappelijke kas van de band. Bij die gelegenheid bleek dat er een negatief saldo van 14.000 gulden was. Hoe kan dat nou, vroeg hij aan Robbie. Die stapte op Cees af en toen het antwoord hem niet bevredigde ontsloeg hij Cees op staande voet als manager. Zonder enig overleg met de andere leden van Galaxy Lin. Binnen niet al te lange tijd kwamen er andere managers, de een na de ander.

Hugo was tot de overtuiging gekomen dat Galaxy Lin geen toekomst meer had. Dat werd nog versterkt toen hij zich opwierp om voor Jan ten Broek opslag te vragen. Zijn verzoek werd door Robbie meteen afgewezen. Nog voor de opname van �Long Hot Summer� verliet hij de groep. In 1976 kwam er een einde aan Galaxy Lin. Niet omdat de groep niet goed was, maar vanwege financiele problemen. In die tijd vroeg ik Robbie waarom hij de groep niet de helpende hand bood. Hij had toch miljoenen verdiend met zijn internationaal succesvolle liedjes. Dat bevestigde hij. Maar Robbie had zijn verdiensten voor de rest van zijn leven bij de bank vastgezet. Tegen een vaste hoge rente. Hij was derhalve niet bereid, misschien ook niet in staat, de groep op de been te houden. Hoe dan ook, dat betekende het einde van een groep die mijns inziens op het punt stond definitief door te breken.

I see a light

steunplaten

Hugo van Haastert speelde weer gewoon in de Palace Pub. In de jaren zeventig had hij heel wat vrienden in de popmuziek gemaakt. De Voorburger kon het bijvoorbeeld al jaren goed vinden met Chris Koerts van Earth & Fire. Bert Ruiter, bassist van Focus, was in 1978 eveneens tot die groep toegetreden. Hugo had bovendien goede contacten met Robbie Gerritsen (Golden Earring), Wim Bosman en Frits Hirschland. Met het nummer �I see a light�, dat hij zelf geschreven had, wist hij heel wat enthousiame te cre�ren. Bert Ruiter bood zich aan als producer, Chris Koerts maakte een arrangement en wilde graag meedoen als er een opnamemogelijkheid was. Polydor nam Hugo van Haastert onder contract. Deze keer niet weggestopt als lid van de band van Robbie van Leeuwen, maar als solist.

In het voorjaar van 1979 ging het muzikale gezelschap de studio in. Hugo kan zich niet meer herinneren welke dat was. Evenmin weet hij nog wie er achter de synthesizer aan het werk was. Er kwamen steeds nieuwe apparaten in die tijd en je kon er de meest fantastische geluiden uit halen, vertelde hij op 20 juli. Dat was ook bij hem het geval. Het resultaat was geweldig, dat vind ik nog steeds als ik naar �I see a light� luister. Hugo zong zijn nummer met een hoge intrigerende stem.

Het vinden van radiozendtijd leverde nauwelijks problemen op. Meta de Vries (Avro) met name reageerde enthousiast. Persoonlijk benaderde ze Frits Spits. �Waarom maak je van zo�n goeie single geen steunplaat�, legde ze de toonaangevende presentator voor. Spits was het helemaal met haar eens. Op maandag 18 juni 1979 pakte Frits de telefoon en belde Hugo van Haastert. �Deze week is �No more fear of flying� de steunplaat�, zei hij, �maar volgende week wordt het �I see a light�, de plaat waar ik zo enthousiast over ben�. Of woorden van gelijke strekking.

Voor het eerst stond Hugo van Haastert zelf in het middelpunt van de belangstelling. Zijn single verscheen in de tipparade van de Stichting top 40. Het leek erop dat zijn eigen doorbraak nabij was. Maar dat gebeurde niet. Er waren volgens Hugo problemen met de levering aan de winkels. Er was geen echte manager aanwezig om het potentiele succes �op te blazen� en uit te bouwen. Ondanks Hilversum 3 bleef �I see a light� in de tipparade hangen. De fel begeerde klassering in de top 40 bleef uit.

Een totaal nieuwe muzikale loopbaan

Hugo van Haastert was intussen bijna dertig jaar oud. Op die leeftijd ging hij meedoen aan allerlei talentenjachten. Die werden steeds meer door en voor de televisie georganiseerd. Zijn deelname aan �Talentschuppen� bij een Duits tv-station leverde hem zowaar een nieuw platencontract op. Hansa besloot het nummer �Brown eyed girl� van Van Morrison met hem op te nemen. Zonder succes. Ook een talentenjacht op de Nederlandse televisie (Avro�s nieuwe oogst) bracht ondanks een eerste plaats niet wat hij ervan gehoopt had.

Van Haastert, lijkt het, pakte nu aan wat er aan te pakken viel. Hij belandde onder meer in het subsidietraject. Je verdiende misschien niet veel, maar je had wel werk. Zo kon hij zijn liedjes blijven zingen, mooie liedjes van de Eagles en (steeds meer) Neil Diamond.

Als je leest wat Hugo over zichzelf geschreven heeft, zie je dat hij in het begin van de jaren tachtig optrad op zeer bijzondere plaatsen. Las Vegas, Parijs, Macedoni�, New York, Moermansk, Barcelona, Bagdad. Heb je werkelijk in Bagdad opgetreden, vroeg ik hem?

�Er was een bureau in Apeldoorn�, vertelde hij, �dat gerund werd door Jeanette Alles. Die gaf me de gelegenheid met een dozijn mensen naar Bagdad te vliegen. Dat was in 1983. Toen we er midden in de zomer aankwamen was het onvoorstelbaar heet: 52 graden in de schaduw. Als er schaduw was. In Bagdad waren twee hotels. In een van die twee was er amusement. Dat vond plaats in een feestzaal met lange tafels en witte kleden erover. Er waren alleen mannen. Alcohol was geen probleem op die plek in het islamitisch land. Champagne en Black Label (Johnnie Walker) was er in overvloed. Elke avond gaven we een show met een gemengd gezelschap. Als de meisjes zich aan het omkleden waren trad ik op met m�n gitaar. In het hotel legde ik contact met mijn toehoorders. Ze nodigden me uit mee te gaan vissen op de Tigris. Vissen deden ze met hasjies. Als de vissen die inslikten raakten ze helemaal versuft. Ze kwamen bovendrijven. We konden ze zo oppakken, die grote vissen. Ze werden meteen opengesneden, geroosterd en opgegeten�.

Terug in Nederland deed Van Haastert mee aan een nieuwe talentenjacht: de Soundmixshow. Joop van den Ende produceerde het programma voor de publieke omroep (KRO). Hennie Huisman was de presentator. Als je aan het programma meedeed maakte je, vertelde Hugo, een afspraak met Van den Ende. De details kan hij zich niet meer herinneren. Het kwam er op neer dat je hem de gelegenheid gaf na afloop van het programma als je impresario te functioneren. Bovendien liet hij je auditie doen voor een rol in een van zijn musicals.

Om in de finale te komen moest je door een hele serie voorrondes heenkomen. Eerst in zalen en vervolgens op de televisie. Het was de bedoeling dat je in de huid kroop van een bekende artiest. Hugo koos voor Neil Diamond. De eerste keer viel hij in de voorrondes af. In 1990 deed Hugo van Haastert opnieuw mee als nieuw talent. Hij was 38 jaar oud. Deze keer wist hij met succes alle voorrondes te �overleven�. Veel indruk maakte zijn optreden in de voorlaatste ronde. Bij die gelegenheid speelde Hennie Huisman een rollenspel met je. "Tijdens een interview was je in je gewone doen te zien. Daarna ging je door een deur. In de volle schijnwerpers trad je dan op als de vedette". Neil Diamond in zijn geval. Hugo had zich goed voorbereid. In feite was hij een artiest met onvoorstelbaar veel ervaring. Tijdens het gesprek kleedde en gedoeg hij zich als een schlemielige ambtenaar. Om vervolgens als Neil Diamond (�I am I said�) zelfverzekerd een glansrol te spelen. Het leverde hem veel publiciteit en een derde plaats op.

Hugo is zeer terughoudend als hij over zijn ervaringen tijdens de Soundmixshow praat. Bepaalde zaken zijn immers niet te bewijzen. Toen hij de eerste keer meedeed was het hem meteen opgevallen dat Gerard Joling (als �Don McLean�) een speciale behandeling kreeg. In 1990 gebeurde hetzelfde met Marco Borsato (als �Billy Vera�). �Dat is natuurlijk moeilijk te bewijzen�, zei Hugo, �maar het was wel opvallend dat hij tijdens de finale als enige een eigen kleedkamer had. Alle overige kandidaten deelden de andere, gemeenschappeljke, ruimte�.

***

Hugo van Haastert, nu 58 jaar, is nog steeds een voortreffelijke artiest. Ik zag hem op 10 juli in Voorburg optreden toen wethouder Peter van Ostaijen op de Spinozalaan een monument (stadsbaken) onthulde ter herinnering aan de beat- en popcultuur in Voorburg. In plaats van een heel hoge heeft hij nu een heel lage stem. Met zijn gitaar verzorgt hij regelmatig optredens bij kleine, exclusieve gelegenheden. Liedjes van crooners hebben zijn voorkeur, �All of me�, �Fly me to the moon�. Daarmee is de cirkel in zekere zin rond, want dat is het repertoire waar hij op jonge leeftijd mee begonnen was. Waarom maak je niet eens een liedje over Voorburg, vroeg ik hem, toen we afscheid namen.

Harry Knipschild

21 juli 2010

39 - Freddy Cannon, een Amerikaanse rocker in Nederland

De eerste Amerikaanse popsterren, in de jaren vijftig, traden nauwelijks op in Europa. De Britse toernees van Bill Haley (februari 1957) en Buddy Holly (maart 1958) waren uitzonderingen. Nederland deden ze niet aan. Een bijzondere gebeurtenis had plaats in januari 1959. Archie Bleyer, eigenaar van Cadence Records, bezocht Nederland aan het eind van die maand. Hij arriveerde niet all��n op het Centraal Station van Amsterdam � hij had �zijn� artiesten bij zich: Andy Williams, de Chordettes en de Everly Brothers. Ze waren naar ons land gekomen voor de promotie van platen als �Hawaiian Wedding Song� (Williams), �No other arms, no other lips� (Chordettes) en �Problems� (Everly Brothers). Van concerten was geen sprake.

Freddy Cannon bracht verandering. De rock & roll-artiest was geboren in Revere (Boston, Massachusetts) op 4 december 1939. Op jeugdige leeftijd werd Frederick Picariello (zijn echte naam) gegrepen door de muziek van onder anderen Joe Turner, Chuck Berry en Little Richard. Hij leerde gitaar spelen en mocht meespelen op een plaatje van de G-Clefs, �Ka-ding dong�, dat in 1956 op nummer 53 van de Amerikaanse hitlijsten belandde.

Freddy en z�n moeder schreven samen het liedje �Rock & roll baby�. Televisie-presentator Dick Clark hoorde het nummer nadat het door Bob Crewe en Frank Slay was omgedoopt in �Tallahassee Lassie�. Clark had belangen in platenmaatschappij Swan Records. Hij zag hitmogelijkheden als de opname wat spannender gemaakt kon worden. De bass-drum moest versterkt, handgeklap en kreten toegevoegd worden. Dat gebeurde. Picariello had al eens opgetreden onder de artiestennaam Freddy Karmon. Swan Records doopte die om in Freddy Cannon. Dat was nog niet genoeg. Frederick werd Freddy �Boom Boom� Cannon. Daarmee werd het dynamische voorkomen van de rock & roller optimaal benadrukt.

Dick Clark regelde dat Freddy Cannon frequent mocht optreden in zijn programma American Bandstand. �Tallahassee Lassie� werd een grote hit. In het late voorjaar van 1959 bereikte het plaatje de zesde plaats van de Amerikaanse hitlijsten. Samen met artiesten als Bobby Rydell, Johnny Tillotson, Bobby Vee, Fabian Forte en Dion DiMucci werd Freddy Cannon een van de meest populaire blanke popzangers in 1959 en de jaren erop volgend. Zijn singles, geproduceerd door Slay en Crewe, hadden een duidelijk herkenbaar geluid. Cannon werd mede populair omdat hij oude jazz-songs als �Way down yonder in New Orleans� en �Muskrat Ramble�, door ze met zijn sausje te overgieten, nieuw leven wist in te blazen.

Zoals gezegd, Dick Clark was op vele fronten actief. Hij trok met de popidolen van die tijd door Amerika. Sommige artiesten met wie hij werkte gingen verder. Freddy Cannon stapte in het vliegtuig naar Europa. Swan Records had er een distributiecontract afgesloten met de nieuwe platenmaatschappij Top Rank. Hans Kellerman was de Nederlandse vertegenwoordiger. Die werkte hard om zijn plaatjes aan de man te brengen. Hij had de wind mee, in die zin dat Cannon behalve in Amerika ook in Engeland de ene hit na de andere maakte. �Way down yonder in New Orleans� bereikte begin 1960 zelfs de derde plaats van de Britse hitparade en �vertoefde� maar liefst zestien weken in die �Europese� lijst. Freddy Cannon werd als gevolg daarvan ook populair bij de Nederlandse jeugd.

Freddy Cannon geboekt voor twee keer optreden in Nederland

In februari 1960 zette het Nederlandse blad Muziek Parade de Freddy Cannon eens flink in het zonnetje. �Amerika�s nieuwe zangsensatie is 19 jaar oud. Op school was hij een goede leerling. Zijn lievelingssporten gedurende zijn schooljaren waren basketball en voetbal. Hij had een speciale voorliefde voor toneel en organiseerde geregeld gezellige dans- en grammofoonplaten-avondjes. Tijdens zo�n avondje werd hij �ontdekt�. Freddy steekt zich het liefst in sportkledij en ziet er altijd tot in de puntjes uit. Hij is een goedgebouwde, leuk uitziende jongen, die zich momenteel nog niet bekommert om de liefde. Freddy woont, wanneer hij niet op tournee is, met zijn moeder, vader en zusje van elf jaar � die reuze trots is op haar grote broer � in Revere, in de staat Massachusetts.

Zijn eerste grammofoonplaat �Tallahassie Lassie� sloeg bij de Amerikaanse jongeren meteen in. Hij kreeg toen van alle kanten aanbiedingen om voor de televisie en de radio op te treden. Zijn eerste televisie-debuut was in New York, tezamen optredend met andere sterren als Connie Francis, Bobby Darin en de Crests. Dit vond plaats op 2 mei 1959. Vanaf dat moment was hij voortdurend op tournee. Overal waar hij kwam, wachtte hem een enthousiaste ontvangst en eens werd hij zodanig door zijn fans, die op handtekeningen en souvenirs joegen, belaagd, dat hij zonder schoenveters, pen en knopen uit de strijd kwam!�

advertentie 1960

Paul Acket (1922-1992) was evenals Clark van alle markten thuis. Hij gaf het krantje Muziek Expres uit. Hij was actief geweest in het organiseren van jazzconcerten. Acket, geboren in Semarang op Java, trad op als impresario van de Dutch Swing College Band. Hij zette bovendien avonden op waar Indische artiesten optraden. Indorockers werden ze later genoemd. In het voorjaar van 1960 nam Acket een �historisch� besluit. De organisator besloot Freddy Cannon te engageren voor twee shows, ��n in de Kurzaal van Scheveningen, de ander in de Grote Schouwburg van Rotterdam.

Begin juni plaatste hij advertenties waarin hij het optreden van de zanger uit Boston aankondigde. �Delahay Record Company N.V. [het bedrijf van Kellerman] presenteert onder auspici�n van maandblad Muziek Expres een uniek optreden van Amerika�s sensationele en grandioze Hit Parade vocalist Freddy Cannon. Het idool van de teenagers zingt al zijn grote successen, w.o. �Tallahassee Lassie�, �Okefenokee�, �Way down yonder in New Orleans�, Chattanoogie shoe shine boy�, �The urge� (Top Rank platen)�. Om binnen te komen hoefde je niet meer dan twee gulden te betalen. Cannon zou niet all��n optreden. Maar liefst zes acts traden in het voorprogramma op. Het festijn zou om 9 uur �s avonds in Scheveningen beginnen. Pas na afloop van al die artiesten, laat op de avond dus, zou het idool zelf op de b�hne verschijnen.

Het voorprogramma met Pim Maas

Pim Maas

Als je de Nederlandse kranten uit die tijd leest, ben je enigszins verbaasd. Het lijkt wel of de organisatoren en ordebewakers er geen idee van hadden dat de bezoekers van de Kurzaal wat meer wilden dan netjes in hun stoel blijven zitten. Alsof ze naar een voorstelling van het Scheveningse visserskoor of Frans van Schaik, de zingende zwerver, zaten te kijken. Konden ze niet beter weten op basis van rock & roll-films, artikelen in de buitenlandse pers en de woorden in de eigen aankondiging? De teenagers was toch een �grandioze sensatie� beloofd?

�Voor de pauze�, las je, �was het programma gevuld door het optreden van teenager-artiesten van eigen bodem: The Hot Jumpers onder leiding van Oscar Rexh�user, The Caspels, Olga en Berry, The Presley Cats onder leiding van Pim Maas sr. en� Pim Maas, de Nederlandse Elvis Presley. Vooral laatstgenoemde viel bij het publiek zeer in de smaak�. De jeugd was enthousiast over Pim Maas. Dat gold zeker niet voor enkele oudere journalisten die hun stukje meteen bij de krant moesten inleveren. �De 16 jarige Amsterdammer Pim Maas, dit bizarre jongetje, vertegenwoordigde alles wat er onder de hedendaagse Nederlandse �tieners� maar aan slechte smaak denkbaar is: een veel te nauw broekje, een afschuwelijk groen cowboyhemd met stiksels en blikbeslag en onsmakelijk lange haren. Hij werd vorig jaar tijdens een rumoerige bijeenkomst verkozen tot �de Nederlandse Elvis Presley�. Psychiaters en sociologen zouden zaterdagavond hun ogen uitgekeken hebben naar dit fenomeen�.

Een collega-verslaggever zag wat het gevolg was van het optreden van Pim Maas. �De onsmakelijke vertoning van de jonge Pim Maas ontketende op een deel van de balkons een ware swingrazernij, die de zwevende vloer in haar voegen deed kraken. Een heer met baard deelde toen mee dat er een half uur pauze was. En daarmee waren de poppen aan het dansen�. Het was duidelijk. De jeugd was niet netjes blijven zitten. Enthousiaste jongelui waren opgestaan en aan het dansen geslagen. Bij sommige jazzconcerten, bijvoorbeeld van Lionel Hampton, was dat overigens niet ongebruikelijk.

Cor Gout was ��n van de teenagers in de zaal. In zijn boek �De toerentallen van de pop� (2005) meldde hij wat hij in 1960 in zijn dagboek geschreven had. �Natuurlijk moest er in het overvolle voorprogramma een plaats worden ingeruimd voor een echte Nederlandse rocker, en wie kon die rol beter vervullen dan de Nederlandse Elvis Presley uit Amsterdam, Pim Maas. Maas zag er fantastisch uit in een groen peau de su�de jack met franjes aan de mouwen en een strakke broek met grijze biezen aan de zijkanten. Vanonder zijn knap geboetseerde vetkuif keek hij het publiek aanvankelijk wat schichtig aan, maar die onzekerheid viel goeddeels van hem af toen zijn fans op het half gevulde achterbalkon begonnen te jiven. De zaal die daarvoor de indruk had gewekt Maas weg te willen fluiten, veranderde van gedachte en begon Maas op te zwepen, wat in ieder geval aan het einde van de set tot een paar geslaagde nummers leidde, waaronder een soepel swingende versie van �Teddy Bear��.

Relletjes in de pauze

Tijdens de pauze werd het podium klaargemaakt voor het optreden van Freddy Cannon. Sommige jongelui stonden toe te kijken of �wandelden rustig door de gangen�. Dat gold echter niet voor iedereen. �Enige nozems zetten in de pauze de boel op stelten. E�n begon met een leeg limonadeflesje te gooien en dit voorbeeld vond spoedig navolging, zodat de lege limonade- en bierflesjes in groten getale door de lucht vlogen en het niet lang duurde of het hele terras was een grote schervenzee�.

Een verslagger ging verder in zijn beschrijving van hetgeen zich in de pauze afspeelde. �Een deel van het opgeschoten publiek, dat in de pauze het buitenterrein bestormde achtte het gewenst, het glaswerk der consumpties na gebruik tussen het roerige publiek te slingeren. Een overigens struise, en in imposant uniform gestoken suppoost, die dit alles met vertrokken gezicht aanzag verklaarde ons desgevraagd waarom er van deze zijde niet werd ingegrepen: �Je komt er met een open nek van terug�, gaf hij kortaf te kennen. Toen werkelijk het hele terras met glasscherven lag bezaaid, probeerde een beminnelijke kelner het restant van het nog hele glas te redden met een beroep op de menslievendheid van het publiek. Zijn berispende blik zette hij kracht bij met overwegingen �alsdat het bedienend personeel toch al twee uur in de nacht moet werken�. Het was tevergeefs. In een flits van een seconde had hij honderd jongelui in een beangstigend nauw-sluitende cirkel om zich heen. Na een roffel uitdagende schouderporren zocht hij ijlings een goed heenkomen uit de joelend deinende menigte�.

Het optreden van Freddy Cannon

omslag programmaboekje

Freddy Cannon was als solist naar Nederland gekomen. De organisatie droeg zorg voor een groepje begeleiders onder leiding van Pierre Biersma. Het waren allemaal muzikanten uit dansorkest de Skymasters. �Het betrof�, aldus Cor Gout, �een ensemble waarvan de naam een stuk flitsender bleek dan de stijl van spelen: Pierre Biersma and his Roaring Comets. De gezapige instrumentalisten contrasteerden in hun uiterlijk en ook in hun spel sterk met de ster van de show, die in een kobalt-blauw kostuum van Italiaanse snit en met een karmijnrode stropdas in het boord van zijn cr�mekleurig overhemd gestrikt de b�hne bestormde en vastberaden de microfoonstandaard vastgreep. Al vroeg in het concert bleek dat het orkest de nummers een tempootje te laag speelde, waardoor Freddy Cannon langgerekter moest zingen dan hij gewend was en blijkbaar ook bij machte. De zang bleef dus dun en zakte goeddeels weg in de begeleiding van de band�.

Hoe lang het optreden nu precies geduurd heeft is niet duidelijk. De �aanhanger� van Pim Maas had blijkbaar andere belangstelling. �Als wij het goed hebben begrepen, heeft Freddy Cannon in totaal vijf liedjes gezongen. Daarover deed hij ongeveer een kwartier�, schreef hij. In een andere recensie was te lezen dat �de politie Freddy de pin op z�n neus zette en zijn optreden beperkte tot niet langer dan twintig minuten�. Volgens Cor Gout �kwamen alle nummers van de elpee �The explosive Freddy Cannon� voorbij in een kleine veertig minuten�.

�Ik ben jullie vriend, die voor jullie gaat zingen�, hoorde het publiek uit de mond van �de als een komeet omhooggestegen Amerikaanse jazz-zanger. Dit was het sein voor lang deinen, klappen, zwaaien, stampen, dansen van een boven zijn thee geraakte zaal�. Volgens een verslaggever was �de teenagershow alleen voor de belhamels in de zaal een evenement. Zij hebben zich naar hartelust op ordinaire wijze uitgeleefd. Voor de �bonafide� teenagers, die van hun favoriete muziek, de rock �n� roll, hoopten te kunnen genieten, moet het wel op een teleurstelling zijn uitgelopen, zelfs ondanks het optreden van een van Amerika�s meest aanbeden rocksterren: Freddy Cannon. Want zowel zingen als begeleiding ging bijna geheel verloren in een orgie van zenuwslopend gegil en snerpend gefluit uit de zaal. Waaruit mag blijken dat het merendeel van dit publiek inderdaad niet houdt van muziek, maar van herrie. Zelfs rock �n� roll-muziek is aan deze lieden niet besteed. Freddy Cannon zingt overigens heel aardig, veel beter en beschaafder dan de meeste Nederlandse na-apers, die hier te lande tijdens �teenagershows� plegen op te treden. Hij is kennelijk niet gespeend van muzikaliteit en oprecht aandoend enthousiasme�.

Plotseling ging het licht op het toneel uit en dat in de zaal aan. De man met de baard kwam opnieuw naar voren en deelde mee dat de show ten einde was. �De glas-smijterij en het feit, dat er intussen zelfs een jurk van een der balkons naar beneden was gedwarreld, was voor de organisatoren van deze avond reden voor deze onverhoedse aftocht�. Voor een van de reporters was dat niet zoals het hoorde. Hij noemde het een �staatsgreep�.

Er volgde nog een optreden in Rotterdam. �Ook hier kwam het tot meer dan normaal enthousiasme. Met de gummistok moest de politie enkele tientallen jongens uit de zaal en meisjes verwijderen. Het vechten begon nadat een deel van het publiek �Vader Jacob� zong tegen de rock �n roll van de jongens op het podium in [tijdens het voorprogramma]. Pim Maas moest zich drie lieden van het lijf zien te houden, de politie had daarna nog wat werk in de zaal op te knappen. Freddy Cannon heeft er zijn liedjes nog wel kunnen zingen. De teenagers in de zaal, toch al in deining, hebben hem met handgeklap en gekronkel begeleid�.

In zijn boek analyseerde Cor Gout de uitingen van de kranten in die tijd. �We moeten ons realiseren dat Cannon�s optreden een noviteit was en de pop- en jeugdcultuur nog een onbekend terrein�.

Het concert had voor hem nog een andere betekenis. �Platenmaatschappij Delahay had �The Explosive Freddy Cannon� voor het spotprijsje van f. 11,90 in de winkels laten plaatsen, zodat hij ook betaalbaar was voor scholieren. De truc werkte, ook in mijn geval. Het werd mijn eerste LP�.

***

Voor de meeste mensen is Freddy Cannon een verbleekte ster uit het verleden. Maar niet voor de grote rockers van een latere generatie. In een interview met het blad Q bekende Robert Plant (o.a. Led Zeppelin) dat hij enthousiast was over Cannon�s �Buzz Buzz a diddle it�. Z� enthousiast dat hij het nummer (onder het pseudoniem Melvyn Giganticus) op de plaat had gezet.

Interessant is de mening van Mick Jagger. Die stond vier jaar later, augustus 1964, met de Rolling Stones in die zelfde Kurzaal. Dat �optreden� was een stuk korter dan dat van Cannon. In 1995 praatte Jagger met Jann Wenner, hoofdredacteur van het blad Rolling Stone, over het nummer �Brown Sugar� van het album �Sticky Fingers�: �Dat nummer is goed omdat het zo�n goeie �groove� heeft. Die �groove� lijkt op Freddy Cannon, die tamelijke obscure performer uit de jaren vijftig. �Tallahassee Lassie� of zoiets. Herinner je je dat nog? �She�s down in F-L-A�. Die �groove� van boom-boom-boom-boom-boom?�

Blijft de vraag wat Freddy Cannon zelf van zijn optreden vond. Artiesten hebben tegenwoordig hun eigen website. Ik heb hem gewoon een e-mail gestuurd. Een antwoord heb ik (nog) niet ontvangen. Als het binnenkomt zal ik het hieronder plaatsen.

Harry Knipschild

15 juli 2010

Reactie van Freddy Cannon:

"I remember, it was a great time in my career. The fans and the people were so wonderful to me and my dad who was with me. I still do lots of shows. I wish I could come back to Holland. Wow, that would be something. I'm sure we would have a very big crowd. All the best. Freddy 'Boom Boom' Cannon".

18 juli 2010

1 - Vincent van Gogh in Auvers-Sur-Oise, februari 1994

In de jaren zeventig kreeg ik belangstelling voor Vincent van Gogh (1853-1890). Hoe dat kwam weet ik niet meer. De liedjes van de Amerikaan Don McLean hebben er zeker toe bijgedragen. In 1972 had de singer-songwriter eerst een grote hit met �American Pie� en daarna, vooral in Nederland, met �Vincent�, een ode aan de Nederlandse schilder.

Om mijn interesse te bevredigen kocht ik de historische roman �Lust for life� die Irving Stone al in 1934 geschreven had. Vincent, zo las ik, werkte als jongeman voor kunsthandel Goupil in den Haag. In 1873 ging Van Gogh aan de slag bij het filiaal in Londen. Stone liet de roman beginnen met de ontluikende liefde van de jongeman voor Ursula Loyer, de dochter van zijn hospita. Hij werd zo door haar vertroeteld dat hij ervan overtuigd was dat er iets gegroeid was tussen hun twee�n. In een emotionele bui deed hij haar een aanzoek. �I am trying to tell you, Ursula, something you know already. That I love you with all my heart and can only be happy if you will be my wife�.

Het meisje reageerde anders dan hij verwacht had. �Your wife! Why Monsieur Van Gogh, that�s impossible! How extraordinary that you shouldn�t know. I�ve been engaged for over a year. You�ve never met my fianc�? He had your room before you came. I thought you knew�.

Vincent, aldus de roman, deed nog een laatste poging om haar hart te winnen. �Ursula, you don�t love him. I won�t let you. You�re going to be my wife. I couldn�t bear to lose you. I�ll never stop until you forget him and marry me!�

Met die opmerking riep hij alleen maar weerstand op. �Marry you! Do I have to marry every man that falls in love with me? Now let go of me, do you hear, or I shall call for help. Red-headed fool!�.

Door op die manier �Lust for life� te beginnen gaf Irving Stone aan, dat de jeugd van Van Gogh op een schokkende manier afgelopen was. Hij begon een totaal nieuw leven. Vincent werd schilder. Hij werd artiest.

Vincent van Gogh leefde en werkte enkele jaren in Frankrijk, in Parijs, Montmartre, Arles, de Camarque, Saint-R�my. Op 20 mei 1890 arriveerde hij in Auvers, een dorpje aan de Oise ten noordwesten van Parijs. Na aankomst schreef hij aan zijn broer Theo en diens vrouw Jo Bonger in de Franse taal: �Ik hoop dat Jo het goed vindt dat ik in het Frans schrijf. Na twee jaar in het zuiden kan ik me beter in die taal uitdrukken. Auvers is werkelijk prachtig. Ik zie hier nog van die rieten daken die zeldzaam geworden zijn. Ik ga een paar doeken schilderen in het hart van het platteland. Het is hier zo schilderachtig mooi. Met de schilderijen hoop ik wat terug te verdienen van de kosten die ik maak. Dokter Gachet, die me behandelt, bracht me bij een herberg waar ze 6 francs [drie gulden] per dag vroegen. Ik heb er zelf een gevonden waar ik 3,50 francs per dag betaal. Zolang de [financi�le] omstandigheden niet veranderen denk ik dat ik daar maar blijf�.

Van Gogh liet de dokter nog weten dat hij in die andere herberg desnoods wel vier francs wilde betalen, maar er kwam niets van terecht. Vincent bleef daarom in herberg Ravoux.

Auberge Ravoux

Ook aan zijn moeder en zus Willemien schreef de artiest enkele brieven vanuit Auvers bij het riviertje. Op 5 juni bijvoorbeeld: �De tijd gaat snel voorbij, al duren sommige dagen lang. Het is hier ongelukkig duur in het dorp maar Gachet, de dokter, zegt me dat het in al de dorpen in de omtrek net eender is en hij zelf er ook veel van te lijden heeft bij vroeger vergeleken. Hem kan ik in schilderijen betalen�.

In de tweede week van juli: �Ik voel me veel kalmer dan verleden jaar. Werkelijk de onrust in mijn hoofd is zo veel bedaard. Ik ben geheel geabsorbeerd in de onafzienbare vlakte met korenvelden tegen de heuvels, groot als een zee, fijn geel, fijn zacht groen, fijn paars van een omgewerkt en gewied stuk grond, regelmatig met het groen van bloeiende aardappelplanten gespikkeld, alles onder een lucht met fijn blauwe, witte, rose, violette tonen. Ik ben geheel in een stemming van haast al te grote kalmte, in een stemming om dat te schilderen�. Vincent eindigde die brief met de woorden: �Gegroet voor heden, ik moet op mijn werk uit�.

Op 27 juli sloeg Vincent van Gogh de hand aan zich zelf. Hij bleef nog twee dagen in leven. Op 29 juli 1890 overleed hij in het kamertje dat hij voor bijna twee gulden per dag gehuurd had.

Belgische belangstelling

In het begin van de jaren negentig verschenen er verhalen in de Nederlandse kranten. Dominique-Charles Janssens had in Auvers een aanrijding gehad. Dat zou gebeurd zijn voor de deur van herberg Ravoux, de plek waar Van Gogh overleden was. De Belg zag er naar eigen zeggen een voorteken in. Hij besloot het pand te kopen, op te knappen en opnieuw in bedrijf te stellen. Op 18 september 1993 publiceerde Marc Chavannes in NRC Handelsblad:

�Bedevaart of afgoderij? Wat drijft mensen er toe de kamer te willen zien waar een groot kunstenaar 103 jaar geleden zijn laatste ademtocht uitblies? Een maaltijd-van-toen te willen eten in de herberg waar hij de laatste twee maanden van zijn leven at en dronk? Kijk zelf maar. Vandaag gaat de auberge Ravoux open, waar het allemaal kan.

Pelgrims, geen toeristen. Dat is waar Janssens na zeven jaar studie, geld inzamelen en restaureren op hoopt. Velen hebben geholpen; geen overheid, maar een stichting voor vrienden, Japanse, Franse, Belgische en Nederlandse sponsors (een dochter van Amev). Maar het blijft een beknopte verzamelplaats voor laat-negentiende eeuwse impressies.

Het hoogtepunt van een bezoek aan dit bedevaartsoord is de piepkleine zolderkamer waar Van Gogh 20 mei 1890 zijn intrek nam voor 3 franc 50 per nacht. In de Provence hield hij het niet langer uit. Theo attendeerde hem op dokter Gachet, homeopaat en liefhebber van de impressionisten, die in Auvers woonde en een oogje op Vincent kon houden. Gelukkig boterde het tussen de dokter en de schilder.

Gachet zat boven in het kamertje aan zijn zijde nadat Van Gogh zich 27 juli fataal had verwond. De herberg leidde sindsdien een wisselend maar weinig vooraanstaand bestaan. Hoe hij er moet hebben uitgezien is tijdens de restauratie beetje bij beetje aan het licht gekomen. Vanaf begin oktober is het weer een drankwinkel waar je kunt eten. Meer dan 45 mensen kunnen er niet tegelijk zitten. Reserveren is nodig (vanuit Nederland 09-331.42273340). Zo veel mogelijk volgens Van Goghs voorkeur worden simpele maaltijden geserveerd, met goede, gewone wijn - tegen winkelprijzen plus kurkgeld.

Toen buurtgenoten dezer dagen een voorbezichtiging kregen, vroeg ��n van hen boven op het overloopje: wanneer begint de restauratie? Maar die is dus net klaar. Van Goghs laatste kamer is een beschermd monument, m�t verfkringen en punaise-gaatjes. Omdat onzekerheid bestaat over de precieze meubilering wordt de inrichting aan de verbeelding van de pelgrim overgelaten�.

Saint-R�my

Vincent van Gogh door de ogen van Zadkine

In de jaren zeventig bezocht ik als �pelgrim� enkele plaatsen die als decor dienden voor de schilderijen van de schilder uit Zundert. Ik was in de Camarque, Arles en het plaatsje Saint-R�my-de-Provence. In de groene Michelin van de Provence (1974) was in het Frans te lezen:

�Vincent van Gogh zag er lelijk uit en hij was slecht gekleed toen hij in Arles arriveerde in 1888. Het proven�aalse landschap bekoorde hem. Zonder ophouden schilderde Vincent er van februari 1888 tot mei 1890. Meer dan driehonderd van die doeken zijn bewaard gebleven. De schilder werd echter sinds verscheidene jaren getroffen door crises van waanzin. Vrijwillig isoleerde hij zich in Saint-R�my, in een gesticht dat de herinnering aan zijn verblijf koestert. Hij bleef er schilderen. Hij wilde de kleuren maximaal laten zien. �Ik heb geprobeerd om met rood en groen de verschrikkelijke menselijke hartstochten uit te drukken��.

Het voormalige klooster van St. Paul-de-Mausole was in die dagen te bezichtigen van �s morgens negen tot twaalf en �s middags van twee tot zes uur. Je kon er zo binnenlopen. �Situ� pr�s du plateau des Antiques et transform� en maison de sant�, cet ancien monast�re a conserv� son �glise (beau clocher) et un joli petit clo�tre romans. Van Gogh fut soign� dans la maison pendant un an (1889-1890), une pi�ce conserve plusieurs r�productions de tableax du peintre�.

Als je naar het gesticht liep zag je aan je linkerkant een nis met daarin een bronzen hoofd van de schilder. Het was vervaardigd door Ossip Zadkine. Toen ik er op 27 juli 1993 met Greetje terugkwam vertelde ik haar van dat beeld. We liepen er onmiddellijk heen, maar vergeefs. De nis was leeg. Bij de lege plek was een mededeling opgehangen: �Bezoekers die op deze plek komen zoeken naar de herinnering aan Vincent van Gogh moeten weten dat zijn borstbeeld, gebeeldhouwd door Zadkine, in de nacht van 29 op 30 januari 1989 door vandalen is gestolen�.

In het reisverslag van die dag noteerde ik: �Even ten zuiden van het stadje heeft Vincent van Gogh een jaar in de kliniek doorgebracht nadat hij zich van een oor ontdaan had. Het beeld van Zadkine is geroofd. Een beloning voor een goede tip wordt niet in het vooruitzicht gesteld. Er vinden hier nog steeds behandelingen plaats, maar we mogen wel het kerkje en de kloostergang bekijken. De slaapzaal waar de schilder vertoefd heeft is deze keer niet toegankelijk. Het geheel maakt een wat vervallen indruk. Toch pronkt St. R�my met zijn voormalige pati�nt�.

Auvers-sur-Oise

Gemeentehuis Auvers, 1994 Gemeentehuis Auvers 1890, Van Gogh

Vincent van Gogh reisde in het voorjaar van 1890 van Saint-R�my naar Auvers-sur-Oise. Bij ons duurde de reis van juli 1993 tot (bij wijze van spreken) februari 1994. Om zeker te zijn van een plaats in de Auberge Ravoux belde ik op 1 februari voor de reservering van een tafel. Het telefoonummer bleek van de historische plek bleek na enkele maanden al veranderd te zijn in 34.48.05.47.

Op 4 februari �s avonds in het donker bereikten we Auvers. Het kostte weinig moeite de herberg van weleer te vinden of te herkennen. De voorgevel was in de oude stijl teruggebracht. Janssens had bovendien op de omslag van de spijskaart een negentiende-eeuwse foto afgedrukt. Boven de ingang van het pand was op die foto �Commerce de vins. Restaurant� in grote letters aangebracht. Op een van de ramen: �Chambres meubl�es�. Buiten voor de ingang zat eigenaar Arthur Gustave Ravoux aan een tafeltje bij zijn klanten en dochter Adeline. Op de kaart zelf was �Maison de Van Gogh� toegevoegd aan Auberge Ravoux, Auvers-sur-Oise. Op de achterkant had de Belg laten afdrukken dat Ravoux zijn zaak in 1876 had opgezet. Auvers was een schildersdorp, een �village de peintres�. Daumier, Daubigny en Cezanne werden met name genoemd. Volgens Janssens was de herberg beroemd geworden doordat Vincent van Gogh er op 29 juli overleden was, maar het lokaal had altijd zijn traditie van artiestencafe behouden. In 1994 �verwelkomde het Maison de Van Gogh bezoekers uit de hele wereld, die verlangden deelgenoot te zijn van de emotie en gastvrijheid van deze plaats van herinnering�.

Als je de spijskaart open sloeg, las je meteen een citaat uit een brief van Vincent begin juni 1890 aan zijn broer Theo en zijn vrouw Jo. In die brief beklaagde hij zich over de enorme maaltijden die in Auvers gegeten werden. Het streekmenu bestond uit vier of vijf gangen. Dat was waarschijnlijk het geval omdat er op het platteland in het noorden van Frankrijk door de boeren hard gewerkt moest worden. Niet vanachter een bureau of met een penseel, maar door gebruik te maken van pure spierkracht. Maar die tijden waren aan het vervliegen. �L�id�e de manger un, ou tout au plus deux plats, est pourtant certes un progr�s et un loin retour � l�antiquit� vraie�, legde Vincent op 3 juni vast. En zo werd hij geciteerd.

Onder het citaat was dan ook te lezen dat je voor 140 francs [ongeveer 20 euro] een twee gangen-diner kon bestellen. Of drie gangen voor 35 francs extra. Op onze komst was gerekend. We zaten al snel aan een tafeltje in het volle restaurant. Om ons heen heerste een tamelijk vrolijke stemming, bij bezoekers �n bedienend personeel. Die werd waarschijnlijk veroorzaakt omdat de �plats� herinneringen opriepen aan de vermeende eetlust van boeren die zich een heel etmaal extreem hadden moeten inspannen. Met andere woorden, het waren kolossale hoeveelheden.

In het reisverslag noteerde ik: �Achteraf waren we gelukkig zo slim om slechts een tweegangen �deux plats� maaltijd te bestellen, want dat was meer dan voldoende voor het spreekwoordelijke plaatselijke weeshuis. Een niet betamelijke hoeveelheid pat�, een schotel aardappelen (pommes boulang�res) en een gestoofd �gigot d�agneau� lam, besprenkeld met een heerlijke Crozes Hermitage. Als dit normale hoeveelheden voor de boeren uit die tijd waren, wat moeten ze dan hard gewerkt hebben om slank te blijven. Ook de mensen om ons heen worden getrakteerd op onmogelijke hoeveelheden�. Diegenenen die een toet[je] namen werden voorzien van een bak slagroom waar een koe heel wat melk voor moest produceren.

De spijskaart kregen wij �pelgrims� mee als herinnering. Willen jullie soms de kamer bekijken waarin de schilder overleden is, werd ons gevraagd. Een medewerkerster van het restaurant bracht ons naar boven. Zij nam er de tijd voor ons alles te laten zien. Er was, legde ik vast, �een prachtige diashow met mooie muziek�. De Nederlandse schilder Anton Hirschig (1867-1939) was de buurman van Van Gogh in de herberg. Toen hij tot de conclusie kwam dat de dagen van Vincent geteld waren, reisde hij in grote haast naar Parijs om Theo te waarschuwen. Natuurlijk was �het kale sterfkamertje� de belangrijkste plek van de herberg. Voldaan van alles keerden we terug naar de Campanile in Taverny waar wij onze intrek genomen hadden. We hadden, schreef ik, �het vaste voornemen om voorlopig geen voedsel meer aan te raken�.

De volgende ochtend gingen we dan ook zonder ontbijt naar Parijs. We wilden de schilderijen en andere kunstvoorwerpen van de impressionisten zien die in het Musee d�Orsay ten toon gesteld werden. Twee jaar eerder hadden we enkele pogingen gedaan om binnen te komen. Die waren mislukt omdat de suppoosten staakten. Deze keer hadden we meer geluk. De cassi�res waren �en gr�ve�. Zonder te betalen konden we het voormalige treinstation Gare d�Orsay binnenstappen.

Hele zalen hingen vol met doeken van Gauguin, Degas, Toulouse Lautrec, Vuillard, Seurat, Signac. Onder de werken van Vincent van Gogh zagen we diverse doeken die hij in Auvers-sur-Oise vervaardigd had. Na enkele uren waren we �bekaf�.

Graven van Vincent en Theo van Gogh - Auvers (1994)

Op 6 februari waren we voor de tweede keer in Auvers. Deze keer in de ochtend bij daglicht. We bezochten het kerkhof waar Vincent samen met zijn broer Theo (1857-1891) begraven was. �Het graf van de broers ligt een paar honderd meter boven de kerk, die door Vincent op doek vereeuwigd is. Met pijlen en borden in vijf talen aangegeven. Er is ook een Van Gogh-park met een beeld van Zadkine, de man die ook in Saint R�my aan het werk is geweest. Langs de velden, de kerk, het gemeentehuis, overal staan reprodukties van Vincent van Gogh opgesteld, zodat je de schilderijen met de realiteit kunt vergelijken. Het brood is vers op zondagmorgen in Auvers, zowel op de markt als bij de bakker. Het zonnetje schijnt heerlijk in de blauwe lucht. Daubigny, C�zanne, ze moeten geweten hebben, waar het goed toeven is. We slaan de auberge over voor het lokale Caf� de la Paix�.

Het door ons bezochte �tablissement had bijzondere kenmerken. We dronken er koffie. Er werd ook wijn geserveerd. Niet vanuit flessen. Boven de bar bevond zich een zestal porseleinen vaten. Door middel van een tap stroomde er wijn uit. Het was een �caf� fumeurs, non fumeurs autoris�s�, was op een bord aangegeven. De plaatselijke bevolking waagde staande aan de bar een gokje, terwijl de wijn stroomde rond het middaguur. Uit een van de vaten vloeide zelfs kir, een mengsel van witte wijn en cr�me de cassis...

Caf� de la Paix 1994

***

Auvers is in de belangstelling blijven staan. Op 4 januari 1996 meldde het Parool: �Het departement Val d�Oise heeft het huis van Paul-Ferdinand Gachet, arts van Vincent van Gogh, gekocht. Het wil er een studiecentrum over de schilder vestigen. Het huis, dat Gachet in 1872 kocht, was een ontmoetingsplaats van kunstenaars. Het is op vier doeken van Paul C�zanne terug te vinden. Ook Auguste Renoir, Camille Pisarro en Honor� Daumier kwamen er geregeld. Van Gogh schilderde in het gebouw het portret van Gachet, dat in 1990 bij een veiling in New York voor het recordbedrag van 135 miljoen gulden van de hand ging�.

Op 1 mei 2003 was in het NRC te lezen: �De honderdvijftigste geboortedag van Vincent van Gogh wordt overal gevierd. Ook in Auvers-sur-Oise waar hij eind juli 1890 zelfmoord pleegde. Van Gogh verbleef er de laatste maanden van zijn leven en schilderde er schilderij op schilderij als geneesmiddel voor zijn melancholie. Een raad van zijn vriend, le docteur Gachet (1828-1909), die ook schilderde en vooral een talentvol verzamelaar was van meesterwerken van zijn tijd. Het huis van Paul Ferdinand Gachet, waar C�zanne, Guillaumin, Pissarro en Van Gogh elkaar ontmoetten, is gerestaureerd en opende op 30 maart voor het eerst voor publiek. Talrijke andere plekken in het mooie dorp zijn een bezoek waard. Zoals de beroemde �glise Notre-Dame, het atelier van Daubigny, het Mus�e de l�Absinth, de graven van Vincent en broer Theo. En natuurlijk de Auberge Ravoux met de kamer waar de schilder stierf�.

Op 18 oktober 2007 besteedde Marlise Simons in de New York Times opnieuw aandacht aan Dominique Janssens, inmiddels 59 jaar oud. Simons lunchte in de Auberge met de �vriendelijke� Belg en kreeg de kamer te zien waar wij in 1994 rondgeleid waren. ��It was in his room when he died�, he said. The garret is already something of a shrine, thanks to Mr. Janssens� crusade to rescue the inn. It began accidentally when, a sales manager at the time, he was injured in a car crash in 1985 in front of the inn, Auberge Ravoux. While recovering he was given a book of van Gogh�s letters and decided it was his destiny to buy and restore the inn. �I was very moved�, he recalled. �I was 37, just like van Gogh, who died at 37��. Een bezoek aan de zolder, bleek, was inmiddels niet meer gratis. Je moest zeven dollar betalen om de trap op te mogen lopen. In 2006 hadden niet minder dan 400.000 �pelgrims� het plaatsje bezocht, aangetrokken door de �mystiek van de schilder�, aldus de New York Times.

Ook het bronzen beeld van Zadkine is intussen terecht volgens een kort bericht in Trouw op 20 mei 2009. �De buste werd in 1989 ontvreemd uit Saint-R�my-de-Provence, waar Van Gogh in een inrichting zat. Het beeld is ontdekt in Nederland door priv�-detective Sander van Betten van K2 recherchebureau in Zwolle�.

Je zou een interessante Zadkine-reis kunnen maken. Ossip Zadkine werd in Wit-Rusland geboren op 14 juli 1890, vijftien dagen voordat Van Gogh overleed. Hij legde de beeltenis van de schilder niet alleen vast in Saint-R�my en Auvers, maar ook in diens geboorteplaats Zundert � deze keer samen mer zijn broer Theo. Hij werd vooral bekend met �De verwoeste stad� in Rotterdam. In het plaatsje Caylus bij Cahors bevindt zich een ander beeld van Zadkine, meters hoog, niet van brons maar van hout. Je kunt het vinden in de plaatselijke kerk. Maar dat is een heel ander verhaal voor een andere keer.

Harry Knipschild

12 juli 2010

38 - Alan Livingston: ja tegen de Beatles in Amerika

De joodse familie Levison veranderde in Amerika de naam in Livingston. Jay Livingston (1915-2001) componeerde liedjes samen met tekstschrijver Ray Evans. Hun samenwerking resulteerde in �Que sera sera�, �Buttons and Bows�, �Bonanza� en �Mona Lisa�. Alan Livingston (1917-2009), zijn jongere broer, stapte de platenbusiness in. Op jeugdige leeftijd was hij bij Capitol Records (Los Angeles) succesvol met kinderplaatjes en contracteerde Frank Sinatra voor die maatschappij. Capitol werd in 1955 door de Engelse platenmaatschappij EMI gekocht. In het begin van de jaren zestig werd Alan Livingston directeur van Capitol.

In het tijdperk van de rock & roll waren de meeste idolen van Amerikaanse afkomst. Engelse rockers als Cliff Richard, Marty Wilde, Tommy Steele, Adam Faith en Emile Ford waren min of meer kopie�n van Amerikaanse sterren als Elvis Presley. De Amerikaanse muziekbusiness nam de Britse zangers dan ook nauwelijks serieus. Het kwam maar zelden voor dat een grote Engelse hit in de Amerikaanse hitlijsten wist door te dringen. Capitol was wel eens succesvol geweest met �He�s got the whole world in his hands� (1958) van Laurie London, een EMI-artiest. Maar dat was een uitzondering. Adam Faith (EMI) bijvoorbeeld betekende niets in de VS. De plaatjes van EMI-artiest Cliff Richard werden niet door Capitol uitgebracht en slechts zelden haalden ze een Amerikaanse notering. �It�s all in the game� bracht het nog het verst: een 25^ste plaats op het Epic label in 1963.

Alan Livingston

Capitol draaide goed met artiesten als het Kingston Trio en Nat �King� Cole. Hoewel het bedrijf in handen van EMI gekomen was kon het zich kennelijk permitteren nee te zeggen als er weer eens een nieuwe Engelse act uit �eigen gelederen� werd aangeboden. Dat was met name het geval bij de opkomst van de Beatles.

Aan het einde van zijn leven gaf Alan Livingston enkele interviews waarin hij uitlegde hoe het allemaal gegaan was. De voormalige directeur haalde herinneringen op bij onder anderen journalist Gary James (2001) en Deborah Geller, auteur van �The Brian Epstein Story� (1999).

Niemand in Amerika wil de Beatles hebben

�De eerste Beatles-plaat heb ik in die tijd niet gehoord�, bekende de directeur van Capitol. �Maar om EMI, onze moeder-maatschappij, tevreden de stellen gaf ik iemand binnen ons bedrijf de taak om van elke EMI-artiest die in eigen land was doorgebroken te bekijken of het de moeite waard was zijn of haar platen in Amerika uit te brengen. Om niet onvriendelijk over te komen brachten we af en toe een plaatje in de handel, maar succes hadden we nooit�. Een voorbeeld was Helen Shapiro. Haar grote hit �Walking back to happiness� werd in 1961 door Capitol opgepickt. Het resultaat: de honderdste plaats in de Amerikaanse top 100.

Livingston: �Als directeur was ik aanwezig bij de wekelijke A&R vergadering (artiesten & repertoire). Ik had de Engelse muziekbladen gelezen. Ik was op de hoogte van het succes van een groep die de Beatles heette. Ik vroeg aan Dave Dexter, als productmanager verantwoordelijk voor het Britse EMI-repertoire: �Hoe zit het met de Beatles? Moeten we die niet uitbrengen?�

Hij zei: �Alan, dat is een stelletje langharige jongens. Het is helemaal niets. Forget it�.

Dat antwoord was OK. We hadden geen succes met Engelse artiesten. Waarom zou ik zijn mening ter discussie stellen? Maar omdat er zoveel in Engeland gebeurde stelde ik twee weken later dezelfde vraag. Opnieuw zei Dave: �Alan, alsjeblieft. Het is niks. Forget it�. Dus we lieten de groep lopen.

EMI probeerde de Beatles te plaatsen bij alle grote Amerikaanse platenmaatschappijen. Ze boden ze aan bij CBS, bij RCA, bij A&M, bij [Amerikaanse] Decca dat toen een grote maatschappij was. Allemaal lieten ze weten geen belangstelling te hebben�.

EMI liet het er niet bij zitten. De platenmaatschappij vond VeeJay Records bereid een paar singles en het album �Introducing The Beatles� op de markt te brengen. VeeJay hoefde niet eens een voorschot te betalen. Het resultaat was minimaal. Volgens Livingston verkocht het bedrijf in Chicago niet meer dan ongeveer 600 platen. VeeJay was intussen financieel in zwaar weer gekomen. Men �vergat� op tijd royalties aan EMI over te maken.

De Britten be�indigden op grond daarvan de samenwerking met VeeJay. Ze gingen opnieuw shoppen, nu met �She loves you�. Deze keer was Swan Records, eens heel succesvol met rockzanger Freddy Cannon, bereid het te proberen. Maar ook nu zonder resultaat. �Total failure. Swan Records said, �We don�t want them anymore. And The Beatles were gone. They had no future in the United States. And that was it�, aldus Alan Livingston bijna veertig jaar later.

Brian Epstein belt Los Angeles

Gary James deed er verslag van hoe het Livingston daarna verging. Volgens de directeur van de platenmaatschappij die in 1963 met succes �Surfin� USA� (Beach Boys), �Reverend Mr. Black� (Kingston Trio) en �Those lazy hazy crazy days of summer� (Nat �King� Cole) gelanceerd had werd hij in het najaar onverwacht gebeld door Brian Epstein, de manager van de uiterst populaire groep uit Liverpool. �Ik zat op kantoor en mijn secretaresse zei: �Ik heb een man aan de lijn, Brian Epstein, die uit Londen belt�. Ik wist niet wie hij was. Ik stond hem te woord. Hij vertelde dat hij de manager van de Beatles was. Hij zei: �Meneer Livingston, we begrijpen niet waarom u onze platen niet uitbrengt�. Ik gaf hem ten antwoord: �Ik heb ze nog nooit gehoord�. Hij zei: �Luister alstublieft en bel me dan terug�. Dat deed ik.

In alle eerlijkheid had ik er geen idee van hoe groot ze zouden worden. Maar ik hoorde wel �iets�. Ik vond bovendien dat ze er goed uitzagen. Ik dacht: �I gotta go with this�. Ik belde Epstein terug en zei: �Het probleem is dat ze niet op de juiste manier onder de aandacht gebracht zijn�. We werden het erover eens dat ik veertigduizend dollar zou besteden om hun eerste single te promoten. Dat was een heleboel geld. Een ongehoord bedrag in die tijd. Ik ging accoord met zijn wensen�.

Brian Epstein

Gary James vroeg in 2001: �Waarom was u bereid zoveel geld in de Beatles te investeren?�

Livingston, 83 jaar oud: �Omdat ik er met plezier naar luisterde. Ik voelde dat zij het niet zouden maken zonder een promotie-campagne. Ik was bereid het risico te nemen. Ik dacht er is �iets�. De andere maatschappijen hebben gefaald omdat zij de groep onvoldoende backing gegeven hebben. Mijn mensen waren overigens nog steeds niet enthousiast. Ik zei: �We gaan de Beatles op de markt brengen. We gaan een heleboel geld uitgeven. Laten we besluiten wat de eerste single wordt�. We namen een besluit.

Ik nam die eerste plaat mee naar huis en liet hem horen aan mijn vrouw Nancy [Olson], die zeer veel belangstelling had voor populaire muziek. Ik zei: �Hier moet je eens naar luisteren. Ik ben van mening dat dit de hele muziek-business gaat veranderen�. Ik speelde het voor haar. Ze keek me aan en zei: ��I want to hold your hand�. Dat meen je niet echt?� Dat maakte me nogal zenuwachtig. Ik stond helemaal alleen. Niemand wilde eraan�.

Meteen raak op de teenagermarkt

In de biografie van Epstein is te lezen dat Capitol �I want to hold your hand� op 26 december 1963 in de handel bracht. Het tijdschrift Life publiceerde een artikel over de vier jongens uit Liverpool. Op 4 januari 1964 werden in een tv-programma van Jack Parr �s avonds laat wat beelden van de BBC vertoond. Het aan de man brengen van de Beatles en �I want to hold your hand� bleek een fluitje van een cent te zijn. Binnen enkele weken stond het plaatje op de hoogste plaats van de Billboard hitlijsten. De Beatles hoorden het nieuws toen ze in Parijs waren voor een optreden in het Olympia-theater.

Alan Livingston vertelde Deborah Geller: �Het was de gemakkelijkste promotie-campagne die ik ooit heb meegemaakt. Het bewerken van de pers ging bijna automatisch. Na korte tijd moesten we de journalisten zelfs afremmen. De Beatles waren in muzikaal opzicht duidelijk anders dan anderen. Ze zagen er ook anders uit. Dat gaf veel kansen voor promotie in de teenagermarkt�.

De voormalige platenbons werd filosofisch. �De platenbusiness is de enige vorm van entertainment die bedoeld is voor herhaling. Platen koop je niet om er slechts een keer naar te luisteren. Als je naar de bioscoop gaat, koop je een kaartje. Als de film niet bevalt is dat niet leuk. Hetzelfde geldt voor het theater. Maar als je een plaat koopt wil je die keer op keer afspelen. Daarom is radio airplay de beste promotie. Als je de plaat niet op de radio hoort, kun je de verkoop wel vergeten. Bij de Beatles was dat allemaal geen probleem. Het was meteen raak. Na de single brachten we snel een album uit en dat verkocht nog meer dan de single.�

Hysterische taferelen

Toen de Beatles in Amerika optraden ging Livingston zelf kijken. Hij maakte ze mee op 23 augustus 1964 tijdens hun show in de Hollywood Bowl, vertelde hij Gary James. �Een meisje naast me was helemaal hysterisch. Ze raakte buiten westen en viel op de grond. De jongelui huilden van emotie omdat ze zo dicht bij de Beatles waren. Het is iets dat je een paar keer in je leven meemaakt als je in deze business zit. Bij Elvis of Frank Sinatra in zijn jonge jaren. Maar dit overtrof alles. Ik denk niet dat zoiets nog een keer zal gebeuren�.

De directeur vertelde er niet bij dat hij het concert van de groep op band had laten zetten. Capitol was van plan kort voor de Kerst een Amerikaans live-album op de markt te brengen. Daar zouden miljoenen exemplaren van verkocht worden, was de overtuiging. Proefpersingen werden naar Engeland gestuurd. Brian Epstein en producer George Martin spraken echter hun veto uit. Capitol kreeg geen toestemming. Een jaar later gebeurde hetzelfde. In beide gevallen kregen de Amerikanen te horen dat de opname niet goed genoeg was.

De Beatles met Ed Sullivan, 9 februari 1964

Natuurlijk was Capitol er steeds bij betrokken als de Beatles in de VS waren. De groep ging ook op bezoek in het ronde Capitol gebouw in Hollywood aan de Amerikaanse westkust.

Hoe zat het met de beveiliging vroeg James. Livingston ging eens goed op zijn stoel zitten.

�De beveiliging was onvoorstelbaar. De eerste keer dat ze overkwamen boekten we ze in het Plaza Hotel, onder hun gewone namen. Het was een gekkenhuis. De hoek van 59th en 5th Avenue stond helemaal vol met mensen. De auto�s konden niet door. Iedere keer als Paul McCartney zijn hoofd uit het raam stak hoorde je een geweldig geschreeuw. In die tijd haalden we ze naar Amerika om de Ed Sullivan Show te doen [9, 16 en 23 februari 1964]. Interessant is het te weten dat Ed Sullivan ze al gecontracteerd had voor ze waren doorgebroken in Amerika. Hij deed dat op grond van hun succes in Engeland�.

Dat was een mooie meevaller voor de promotiecampagne van Capitol. Ongetwijfeld was Livingston hiervan op de hoogte toen hij de beslissing nam het viertal alsnog te accepteren. Dat zal Brian Epstein zeker verteld hebben.

�Ik vroeg de Beatles me een plezier te doen. Ik deed aan liefdadigheid. Zouden ze daar bij willen zijn. Ze zeiden: �We treden in geen geval op�. Ik zei: �Dat hoeft ook niet. Kom gewoon naar de receptie. De jongelui kunnen dan komen, jullie ontmoeten, je de hand schudden�. Dat vonden ze prima. We hielden de receptie in het huis van mijn schoonmoeder omdat die een grote patio had en meer gelegenheid voor beveiliging. We hielden het rustig. Dat wil zeggen, zo rustig als mogelijk was. Je kon alleen op uitnodiging binnenkomen. De kinderen moesten door hun ouders vergezeld worden. We rekenden 25 dollar per persoon. De belangstelling was overweldigend. Weldra was de komst van de vier Beatles overal bekend. Het was moeilijk de menigte op afstand te houden. Een aantal beveiligers had zich in de garage opgesteld om eventuele rellen aan te pakken.

Ik belde een bedrijf dat limousines verhuurde met het verzoek de leden van de groep naar het huis van mijn schoonmoeder te brengen. Ik waarschuwde ze echter: jullie brengen de Beatles. Dat wilden ze niet doen. Ik kon geen enkele limousine verhuurbedrijf vinden dat bereid was ze te brengen. Vervolgens nam ik contact op met Armor Trucks [met gepantserde voertuigen]. Ook die wilden niet van de partij zijn. Tenslotte belde ik een bedrijf waar Capitol veel zaken mee deed. Ik vroeg: �Wat is jullie probleem?� Ze zeiden: �Onze limousine kan beschadigd worden�. Ik gaf ze te kennen dat ze zich geen zorgen hoefden te maken. Wij zouden de eventuele schade voor onze rekening nemen. Toen moesten ze wel accoord gaan. De Beatles arriveerden in een limousine en er was geen enkel probleem.

De politie was in groten getale uitgerukt. Ze hadden touw gespannen om de mensen op afstand te houden. Later vertelden ze me dat de jongelui bijna door de afzetting heen gebroken warem. Hoe dan ook, het was een interessant evenement. De kinderen stonden keurig in de rij. Een voor een konden ze elk lid van de Beatles de hand schudden. Als Paul McCartney een sigaret op de grond liet vallen rende iedereen als een bezetene om die als souvenir te pakken te krijgen. Het was pure hysterie�.

Livingston was bijzonder positief over Brian Epstein: �Ik was zeer op Brian gesteld. Toen we het liefdadigheidsfeest gaven gaf hij zelf tienduizend dollar. Dat stelde ik zeer op prijs. We hadden nooit problemen. Hij was een aardige man en een excellente manager voor de Beatles. Hij gaf nooit op. Hij was vast besloten ze in Amerika succesvol te maken. Zonder Brian zouden ze in dit land nooit zijn doorgebroken�.

Billboard 4 april 1964

In de interviews met Geller en James was niets te lezen over het unieke feit dat de Beatles op 4 april 1964 de eerste, de tweede, de derde, de vierde en de vijfde plaats van de Amerikaanse hitlijsten tegelijk bezet hielden. Het was nog niet eerder voorgekomen dat een act dat voor mekaar had gekregen. Misschien kwam dat wel omdat drie van de vijf singles niet door Capitol maar eerder door Veejay (inclusief het sublabel Tollie) en Swan Records waren uitgebracht. Het was meer een teken van de populariteit van de Beatles dan een prestatie van Capitol Records.

Een nieuw contract

Vanzelfsprekend benadrukte de directeur van Capitol wel zijn rol bij het succesvol onderhandelen over een nieuw platencontract in 1967.

�Het had Brian Epstein een heleboel moeite gekost een platencontract tot stand te brengen in Engeland. Alleen EMI was �zo stom� geweest de groep die niemand wilde een kans te geven. De Beatles kregen echter nauwelijks royalty. Niet meer dan een dollarcent per nummer. Ik bracht hun platen uit op basis van het contract dat ze met EMI hadden. Dat liep echter af op een moment dat de Beatles enorm populair waren. Epstein vertelde EMI. �Ik teken een nieuwe overeenkomst met EMI en de rest van de wereld, uitgezonderd de Verenigde Staten. Daar gaan we apart onderhandelen�.

Tegen die tijd was Brian overleden [27 augustus 1967]. Onder zeer moeilijke omstandigheden moest ik met de Beatles onderhandelen. Ik gaf ze een bonus van twee miljoen dollar en een royalty van negen procent. In die dagen kreeg niemand meer dan vijf procent. Ik besefte echter dat ze geen enkele verplichting hadden en elke Amerikaanse platenmaatschappij ze wilde hebben.

Nadat we de deal rond hadden kreeg ik Joseph Lockwood aan de lijn, de hoogste baas van EMI. Hij bemoeide zich nooit met Capitol. Maar deze keer belde hij, de enige keer dat hij dat deed. Hij zei: �Alan, je maakt een grote fout. Ze zijn over hun top. Het is met hun gedaan�. Ik zie: �Joe, ik verdien mijn geld terug met het eerstvolgende album�. En dat was ook zo�.

***

Een jaar later vertrok Alan Livingston bij Capitol Records. Later begon hij zijn eigen bedrijf Mediarts en muziekuitgeverij Mayday. �Ik hield niet meer van de ontwikkeling in de popmuziek. The music was going into acid rock and things I couldn�t relate to�.

Op de officiele website van Don McLean (�American Pie�, �Vincent�) is te lezen hoe Livingston zich later manifesteerde. �Toen hij een tape van McLean hoorde wilde hij hem onder contract nemen. Mediarts betaalde 20.000 dollar, de schulden die Don gemaakt had in de studio. Don was uitermate verheugd dat hij een contract kon tekenen met de platenproducer die eerder gewerkt had met Frank Sinatra�...

Harry Knipschild

7 juli 2010

37 - De doorbraak van Shocking Blue (1968 - 1969)

�Legio zijn de voorbeelden van zangers, die uit eerzucht of tengevolge van onenigheid de beatgroep, waarin zij gespeeld hebben, verlaten om op eigen kracht een nieuwe formatie in het leven te roepen�, aldus de Leidsche Courant op 2 december 1967. �E�n van hen is Robbie van Leeuwen, die Rudy Bennett en zijn Motions de rug toekeerde en zich eindelijk ook wel eens in de schijnwerpers wilde spelen. De ex-gitarist van de Motions, die het grootste deel van de composities voor zijn rekening nam, bleef desondanks verstoken van persoonlijke populariteit�.

Volgens de krant was er n�g een reden voor Van Leeuwen om de Motions, die met �Wasted Words� en �Why don�t you take it� de hoogste regionen van de Nederlandse hitlijsten bereikten, de rug te keren: zijn minderwaardigheidscomplex. Robbie was namelijk slechts 1,63 meter lang. Toen hij in 1967 zijn eigen groep formeerde, Shocking Blue, trad Van Leeuwen meteen op als muzikaal leider. Als drummer trok hij Cor van der Beek uit Rotterdam aan. Die moest optreden onder de naam Shorty Beck. Cor was slechts 1,58 meter kort. �Niet zonder grijnige trots zegt Robbie: �Eindelijk kunnen de fans niet meer zeggen, dat ik de kleinste ben van de groep: dat is nu Shorty, de drummer��.

Van Leeuwen wist vanaf het begin welke kant het met Shocking Blue op zou gaan. �Rauwe beat heeft afgedaan, zoete samenzang doet �t toch niet helemaal en rhythm and blues wordt ook maar zo, zo geaccepteerd�. Om die reden lanceerde hij een nieuw geluid: �dynamische rock-muziek, stuwend en relaxend, �gerijpt� aan de Amerikaanse westkust�.

Shocking Blue in 1967

In eerste instantie repeteerde Barry Hay met de groep. Hij zou de zanger van Shocking Blue worden. Maar dat ging niet door omdat hij liever bij de Golden Earrings meedeed. Van Leeuwen koos vervolgens voor Fred de Wilde, die als �Hu� van Hu & The Hilltops in 1966 gescoord had met �Cry me a river� en �Something you got�. Fred kreeg de artiestennaam �Foggy Clover� mee. Klaasje van der Wal, boomlang, �is de opvallend goede basgitarist van Shocking Blue. Weliswaar heeft hij geen ervaring bij de een of andere topgroep opgedaan, maar na zijn eerste optreden bij het toen geruchtmakende groepje Kick heeft Klaasje vele honderden uren geoefend! Niet alleen bij de lichte muziekkenners, maar ook bij de meisjes zal Klaasje zeker in de smaak vallen!� Dat laatste was niet onbelangrijk. Robbie (Den Haag, 29 oktober 1944) koos er bewust voor zich te richten op een jong publiek. Volgens de krant had hij �een hekel aan doorsnee twens; ze zijn hem te snobistisch�. In de pers werd steeds gesteld dat Robbie 21 jaar was. In werkelijkheid was hij een paar jaar ouder.

Aarzelend begin

In sommige kranten was al in 1967 te lezen dat insiders de groep een grote toekomst voorspelden. Dat het succes niet vanzelf zou komen was duidelijk. �De groep wil er hard voor werken en er alles aan doen�, werd in november van dat jaar gemeld. De eerste single �Love is in the air� (Polydor) flopte. Een album was evenmin succesvol. Journalist Frank van Dijl schreef later tenminste: �Anderhalf jaar geleden verscheen er een Shocking Blue-album op Polydor, maar van die plaat schijnt niet veel verkocht te zijn, als je de stapels die ervan in de uitverkoop lagen als maatstaf neemt�.

Om toch aan optredens te komen moest Robbie van Leeuwen zich verkopen als voormalig lid van de Motions. In allerlei kleine advertenties van zaalhouders die publiek voor Shocking Blue probeerden aan te trekken, werd dat keer op keer gemeld. Op 27 juli 1968 mocht de formatie bijvoorbeeld optreden tijdens een dansfeest in het Dorpshuis te Rijpwetering. De grote trekker was Cuby & the Blizzards, maar �er zal ook optreden de beatgroup Shocking Blue, de nieuwe groep van ex-Motions Robbie van Leeuwen�.

Voorlopig had de groep dan ook nauwelijks een imago. De naam werd regelmatig verkeerd gespeld � het duurde nog geruime tijd voor benamingen als Shocking Bleu en de Shocking Blues uit de kolommen van de kranten verdwenen. Ook was verre van duidelijk waar de jongens vandaan kwamen. Bij een optreden in clubhuis �De Peulen� in Hardinxveld-Giessendam bijvoorbeeld werden ze gepresenteerd als afkomstig uit Amsterdam.

Shocking Blue was niet op de goede weg. Er moest dus verandering in de koers komen. Dat gebeurde. In het voorjaar van 1968 werd een contract getekend met de Amsterdamse platenmaatschappij Dureco. De Hagenees Rob Aardse zwaaide er de scepter. Die besloot een nieuw label de grond uit te stampen: Pink Elephant. Shocking Blue was de eerste groep die Aardse onder zijn hoede nam. In april werd �Lucy Brown is back in town� opgenomen. Op 28 september kwam het nummer binnen in de Veronica top 40. �Ditmaal was het raak�, meldde de krant. �Het werd een succesvolle schijf en gaf Rob van Leeuwen en zijn drie vrienden de moed om op de ingeslagen weg door te gaan�.

In het najaar van 1968 zette Shocking Blue een nieuwe stap. Jefferson Airplane had zangeres Grace Slick aangetrokken. Dat had de West Coast-groep hits als �White rabbit� en �Somebody to love� opgeleverd. De Nederlanders zochten naar een zangeres in de stijl van Slick. Manager Cees van Leeuwen (die eerder de zakelijke belangen van de Motions onder zijn hoede had) belde Annet Hesterman, maar die zei nee. Tijdens een feestje in Loosdrecht bekeek Cees een optreden van een band met daarin zangeres Mariska Veres (1947-2006). Zij moest het nieuwe gezicht worden.

In het Nieuwsblad voor Gorinchem en Omstreken kon je op 20 december lezen: �Shocking Blue, de groep van ex-Motions man Rob van Leeuwen, heeft een zangeres. Ze heet Mariska Veres en is de dochter van orkestleider Lajos Veres. De voorkeur van Mariska gaat uit naar Westcoast-muziek en dat is te horen op de nieuwe single �Send me a postcard darling��. Nog halverwege 1969 werd van de zangeres gezegd dat ze 19 jaar was.

Mariska Veres, het nieuwe gezicht van Shocking Blue

Mariska Veres, een aanwinst

1969 begon goed. De eerste single met Veres kwam in de buurt van de top 10 terecht. Het imago van de groep werd steeds beter. �Shocking Blue heeft bewezen geen eendagsvlinder te zijn, want het is inderdaad een groep waar je naar blijft luisteren�, was op 14 maart te lezen in het Leidsch Dagblad. Niet alleen in Nederland, maar ook elders was er belangstelling. �Dit nummer zal ook uitgebracht worden in Duitsland, Frankrijk. Engeland en Scandinavi�, meldde de pers op 16 mei. �Veronica�s Jan van Veen, die deze week in New York is, gaat de mogelijkheden voor release in Amerika bespreken�.

Inmiddels was er een tweede single met Mariska uitgebracht, �Long lonesome road�. Die kwam echter niet verder dan een zeventiende plaats. Het wachten was op �I�m a woman�, het nummer dat al in de kranten werd aangekondigd.

Op 14 januari 2009 was ik op uitnodiging van Van Leeuwen bij hem thuis. Hij vertelde me: ��I�m a Woman� zou de nieuwe single worden. Er moest nog een b-kant komen. Ik had een idee en werkte het uit. In alle oprechtheid, ik heb altijd geluk gehad, en ook nu weer: De technicus had de avond ervoor dronken kunnen worden. Mariska Veres had ongesteld kunnen zijn. Dat was gelukkig allemaal niet het geval. Na de opname, die 1600 gulden [ruim 700 euro] kostte, besloten we meteen dat �Venus� de a-kant zou gaan worden. Platenmaatschappij Dureco had geloof ik echter al labels laten drukken, waarbij �Venus� nog als b-kant werd aangemerkt�.

Wat dat idee was tekende journalist Han Avot kort na de release in 1969 uit de mond van de componist op: �Toen ik nog bij de Motions zat, zei men weleens, dat ik mijn teksten maakte door bestaande zinnen achter elkaar te plakken. Pure broodnijd was dat. Mijn nummers sloegen toevallig aan bij een groot publiek. De ene hit na de andere maakten we toendertijd. In ieder nummer vind je wel een gebruikt clich� terug. Wat wil je? De meeste songs zijn geinspireerd op voorvallen uit het dagelijke leven. Neem nou �Venus�. Toevallig zie ik in �n tijdschrift �n afbeelding van de Venus van Milo staan. Een wondermooi beeld. En ineens had ik het. Ineens wist ik, dat ik een liedje moest schrijven rond een meisje, dat een Venus zou kunnen zijn. Eerlijkheidshalve moet ik zeggen, dat de muziek dit keer moeilijker was dan anders. Het moest iets totaal anders zijn. De Beatles en de Stones zijn teruggegaan naar de rock �n roll, vermengd met een vleugje country & western. Ik heb alles nog eens extra aangedikt, maar in principe komt het op hetzelfde neer. Noem het geen coveren, want dat is het niet. Het is mijn persoonlijke opvatting van wat de tiener op dit moment wil�.

Optreden in 1969

Shocking Blue bevond zich in een overgangsfase. De groep werkte nog steeds �oude� contracten af. Zo was er op 14 juni dansen met Shocking Blue in het patronaatsgebouw van Oegstgeest. Intussen was de gage wel opgelopen tot bijna duizend gulden per avond. In die dagen ook nam manager Cees van Leeuwen zijn vrouwelijke pupil onder de arm om haar in de landelijke pers te presenteren. Mariska bleek nog steeds 19 jaar jong te zijn. Dat schreef Theo Koopman althans, die haar, samen met de manager, voor het Vrije Volk in de zomer van 1969 een interview afnam.

Het was nog even wennen voor de nieuwe popster. Heel wat vragen werden niet door haar maar door Cees van Leeuwen beantwoord. ��Mariska bekijkt de zaken nuchter�, meent haar manager. Mariska zelf glimlacht wat. Ze praat niet veel en maakt een bijna verlegen indruk.

Mariska Veres stapte een paar jaar geleden de showbusiness binnen. Daarvoor was ze vroegtijdig van de Mulo gegaan (�in ons vak heb je toch geen diploma�s nodig�) en was zang- en pianolessen gaan nemen. Via o.a. nachtclubwerk voor Amerikaanse soldaten in Duitsland, kwam ze terecht bij de groep The Favorites. Tijdens een optreden in Loosdrecht zat de manager van Shocking Blues [sic!] in de zaal. Hij zocht voor zijn groep iets nieuws, iets aparts. En daar Mariska Veres volgens hem met haar Westcoast-sound precies in de nieuwe stijl van de groep paste, trok hij haar aan. En de knalharde stem van Mariska is een succes gebleken. �Over het algemeen zingen de meisjes in Nederland te lief. Ik wil keihard, recht-toe-recht-aan zingen. Als ik zing, moet iets overkomen�, meent ze. Manager Cees van Leeuwen verduidelijkt: �Ze heeft constant soul in haar stem�.

Heeft ze geen solo-zangeres willen worden?
�Ik geloof niet, dat ik daar hard genoeg voor ben en bovendien vind ik solo zingen helemaal niet fijn. Nu zing ik met een groep en ik weet altijd zeker, dat ik een goede begeleiding achter me heb staan. Ik ben gewoon een onderdeel van de groep. Als solo-zangeres meer verdienen? Ach, geld is niet het belangrijkste. Weet je, al zou ik duizend gulden per uur kunnen verdienen, maar als ik geen zin heb om te zingen, dan zing ik niet. Noem het maar idealisme�.

Haar manager verduidelijkt: �Als Mariska maar taartjes kan kopen, thee kan drinken en kan borduren, dan is ze wel tevreden�.

Mariska: �Ja, ik borduur veel, vooral kussens. Zeker heb ik wel meer hobby�s. Ik lees veel griezelverhalen en kijk veel naar griezelfilms. Ik zie dan alles voor me in mijn fantasie. TV vind ik ook erg fijn. Ik heb Ajax zien verliezen tegen die Italianen. Ajax was zeer slecht�.

Manager Van Leeuwen: �Schrijf dat nou maar niet, want anders kopen ze in Amsterdam onze platen niet meer�.

Mariska: �Ajax speelde slecht. Daar kun je toch niet blind voor blijven? Nou dan. Ik vind Amsterdam trouwens een heerlijke stad. Mooie grachtjes en mooie winkels��.

Naarmate het succes van �Venus� groter werd, kwamen ook de negatieve kritieken. In de Leeuwarder Courant was na een optreden tijdens de Sneek-week te lezen: �Shocking Blue viel ons tegen: zangeres Mariska Veres zong erg vlak, ondanks het hinderlijke vibrato dat ze van de Engelse zangeressen heeft overgenomen, want dat brengt ook geen diepte in je stem. De gitaarsoli waren brokkelig en oninteressant�.

Het Vrije Volk had geen goed woord over voor �At Home�, het eerste album van het viertal. �De Nederlandse popgroep Shocking Blue heeft een paar aardige singles gemaakt. Als men zich dat in ons land een beetje bewust wordt, smijt men er ogenblikkelijk een LP tegenaan. En dat is nou weer net te veel. Op een niet bijzonder intelligente manier brengt Shocking blue wat dreunende popmuziek, die bij het eerste nummer nog wel enige verwachting wekt, maar die toch wel een kleine aanslag op het gevoelige oor doet, als je verder luistert. Het is uiteindelijk een vlak gestamp, een niet zo plezierig gedender, waar men zich alleen op een dansavond wellicht mee zal vermaken�.

Wat vond Robbie van Leeuwen van de doorbraak? Han Avot legde het vast.

�Rob blikt wijsgerig voor zich heen. Hij gaat door voor een weinig spraakzame jongen, een image die hem niet in �t minst hindert. �Wat moet ik nu vertellen? Dat ik zo goed ben? Dat ik zulke eindeloze nummers schrijf? Daden vind ik veel belangrijker. Als je kletst, kun je niets presteren. Ik gebruik de tijd liever om nieuwe composities op mijn gitaar zitten tokkelen. Als je me nu vraagt wat de reden van ons succes is, zou ik het je eerlijk niet kunnen vertellen. Als ik het wist, zou ik op dit moment miljonair zijn. Je kunt zeggen, dat het door onze zangeres Mariska Veres komt. Maar dat is achteraf gepraat. Voor hetzelfde geld had het een totale mislukking geworden en dan had iedereen ineens gezegd: zie je wel?

Je kunt zeggen, dat het door de muziek komt. Maar ook dat is een gissing. Ik weet alleen, dat we met �Venus� op de goede weg zijn. In vergelijking hiermee, zijn onze twee vorige platen leuke probeerseltjes. Nu merk je pas, dat de tieners je waarderen.

Engeland moet op dit moment voor ons een haalbare kaart zijn. Als ze daar maar niet zo verdomd chauvinistisch waren. Noem mij een reden op, waarom onze plaat het daar niet zou doen, de huidige trend in de Britse popmuziek in aanmerking genomen. We zouden er graag willen spelen, want het publiek is veel enthousiaster.

Amerika, ja daar zou ik naar toe willen gaan. Maar wat heeft het voor zin, als je er geen hit hebt. Er zijn daar zoveel artiesten, dat je als buitenlandse attractie wel erg sterk in je schoenen moet staan. De Motions zijn er geweest, de Earrings trouwens ook. Ze komen terug met de wildste verhalen. Het zal wel waar zijn, ik ben er niet bij geweest, dus ik kan het niet bestrijden. We zullen ons wel nooit helemaal met het buitenland kunnen meten. En dan bedoel ik de nederpop in het algemeen. En weet je waarom? Omdat hier de durf ontbreekt om iets buitensporigs te doen��.

Gouden platen en succes in het buitenland

Eind oktober werd bekend dat er van �Venus� meer dan honderdduizend exemplaren in Nederland verkocht waren. Een paar weken later kreeg werd groep met gouden platen overladen. Pim Oets was erbij. Het was duidelijk dat hij weinig op had met de muziek van Robbie van Leeuwen. Hij had, schreef hij, �bezwaren tegen de (zwakke) teksten, de eentonige, modieuze (want met de hier in zwang zijnde maar elders allang verouderde sitar) begeleiding en de deels gepikte (van Jefferson Airplane en andere groepen met damesvocalisten) sound�. Hij sprak Robbie in zijn artikel persoonlijk toe: �Dat eerste nummer op de elpee, Robbie, �Boll weevil�, dat is helemaal niet van jou. Dat heb je woord voor woord en noot voor noot gekopi�erd van de hit, die zanger Brook Benton een jaar of acht geleden had met het gelijknamige werkje�.

Tijdens de uitreiking van de gouden platen mijmerde Oets met manager Cees van Leeuwen (29). Eerst vertelde hij hem dat de sound van Shocking Blue van Jefferson Airplane was overgenomen. Cees (geen familie van Rob) reageerde meteen: �Welnee jongen, dat zeggen er wel meer, maar dat is toeval hoor. Wij maken gewoon een lekker soundje, weetjewel en die teksten, ach� Ken je �Sugar sugar� van de Archies? Nou dan! Welnee, naar de teksten luistert geen hond. Contact met andere groepen? Wat moet ik van andere groepen leren? Nee, dat hebben we niet. We gaan onze eigen gang. We gaan nu naar Duitsland, een tourneetje door Frankrijk, voor de derde keer teevee doen in Engeland en de eerste vier dagen van januari zitten we in Zwitserland. En dan zien we wel weer�.

Van de �welgedane� manager vernam Oets dat de totale verkoop inmiddels het half miljoen had overschreden. Bovendien was het bericht gearriveerd dat �Venus� de onderkant van de Amerikaanse hitlijsten had bereikt. �Ik sta nu ��n in Frankrijk, 2 in Duitsland, 4 in Zwitserland, ik heb ��n gestaan in Belgi�. Nou Amerika nog. Ik ben dus binnengekomen op 113, maar van een tournee door Amerika weet ik nog niks af. Ik heb geen zin om er geld te gaan brengen, zoals de Earrings, de Motions, de Cats. Als ik er heen ga wil ik geld verdi�nen�.

***

Willy Alberti bij het vertrek van Shocking Blue naar Amerika (1970)

In februari 1970 bereikte Shocking Blue met �Venus� de eerste plaats in de Amerikaanse top 100 van Billboard. �Mighty Joe�, de opvolger van �Venus�, bracht Robbie van Leeuwen, Mariska Veres, Klaasje van der Wal en Cor van der Beek voor het eerst op de bovenste plaats van de Nederlandse top veertig.

Harry Knipschild

30 juni 2010

36 - Elke seconde bezig met David Cassidy

David Bruce Cassidy werd op 12 april 1950 geboren in New York. Aan het einde van de jaren zestig waren er op de Amerikaanse televisie allerlei series waarin jongelui liedjes zongen, zoals �The Monkees�, �The Archees�, �The Cowsills�. In 1970 kwam er een nieuwe serie, �The Partridge Family�. Shirley Jones speelde daarin de moeder, David Cassidy was haar zoon �Keith�. De jongeman, die in werkelijkheid haar stiefzoon was, had al wat ervaring opgedaan op Broadway en in tv-series als �Ironside� en �Bonanza�.

Het duurde niet lang of Cassidy, de zoon van acteur Jack Cassidy, werd een groot succes. Dat kwam vooral, las je, vanwege zijn aantrekkingskracht op jonge meisjes. In het najaar van 1970 werd het nummer �I think I love you� als single gelanceerd. Het plaatje bereikte de hoogste plaats in de Amerikaanse hitparade. In Nederland haalde het echter geen klassering in de top 40 � de serie werd in Nederland niet uitgezonden.

Partridge Family

David Cassidy had een contract met platenmaatschappij Bell. Dick Leahy, die de leiding had over de Europese activiteiten, belde me in het voorjaar van 1972. Hij was in Amsterdam en wilde graag eens met me praten over zijn activiteiten. Ik was bij Polydor immers verantwoordelijk voor de aanpak van Bell. Hij vertelde me dat de �Partridge Family� ook in Nederland op het scherm ging komen. David Cassidy had een geweldige uitstraling, wist hij. Breng hem op televisie en je verkoopt zijn platen, daar was hij van overtuigd. In het najaar van 1972 was het zover.

De serie ging draaien. Polydor bracht �I think I love you� opnieuw in roulatie. Binnen enkele weken stond de single van de Partridge Family op de tweede plaats van de Nederlandse hitlijsten. Leahy en Alan Watson, zijn rechterhand, haalden David Cassidy over naar Europa. Ze huurden een vliegtuig en vlogen David naar diverse landen in de hoop op publiciteit. In Nederland maakte Top Pop opnamen op Schiphol. De uitzending van de filmpjes van �How can I be sure� en �Rock me baby� leverde Polydor opnieuw grote hits in Nederland op. Bovendien gaf Cassidy op 11 maart 1973 twee uitverkochte concerten in de Rotterdamse Doelen. Uit oogpunt van �marketing� een prachtige story. Wat betekende dat nu in werkelijkheid? Op 22 juni 2010 sprak ik met Marjon Hoogendam, Ria Dings, Loes Heijkoop en Juliette van Lieshout. Zij waren jong in het begin van de jaren zeventig. �Meisjes van dertien�, zong Paul van Vliet, �er net tussen in�.

David Cassidy op de Nederlandse televisie

De meisjes waren muzikaal ge�nteresseerd. Ze hadden plaatjes gekocht als �One way wind� van de Cats, �All kinds of everything� (Dana), �Non non rien n�a chang� (Poppys), �Knock knock who�s there� (Mary Hopkin), �Soley Soley� (Middle of the Road) en �Venus� (Shocking Blue). In hun familie en omgeving hoorden ze heel andere muziek: Creedence Clearwater Revival, Slade, Earth & Fire, Neil Diamond, Jackson Five. En toen kwam de Partridge Family.

�Kijken was niet zo een eenvoudig. De uitzending was op zondagavond en op het andere net was er voetbal�. Er moest dus van alles georganiseerd worden om de serie te volgen. Voor Juliette was dat het makkelijkst. Haar vader, Ruud van Lieshout, werkte bij Philips. Die had tegen een zacht prijsje een dure videorecorder kunnen aanschaffen. Juliette nam het programma op en kon het later bekijken, zo vaak ze maar wilde. Sommige van die banden heeft ze nog steeds in haar bezit. David speelde een jongen van 16 jaar, maar in werkelijkheid was hij al ouder. Op de plaat moest zijn stem dus niet te �oud� klinken. Cassidy zong de orkestbanden daarom op lage snelheid in zodat hij bij het afluisteren wat meer in de hogere regionen zat, hoorde ik nu.

E�n van hen had �How can I be sure� al op de radio gehoord voordat hij in Top Pop verscheen. Maar de tv-uitzending was adembenemend. �David had een roze pak aan, dat was in die tijd hoogst ongebruikelijk�. Voor de meisjes was van het ene moment op het andere een nieuw leven begonnen. �We hebben ineens een heel nieuwe dochter�, stelde een van de ouders vast. David Cassidy ging hun leven helemaal beheersen. �Je was elk moment van de dag, elke seconde, met David bezig�, vertelde Loes, ook toen al de vriendin van Ria. Voor Juliette was haar gevoel voor de jonge zanger anders dan voor de anderen. Anders dan bij de andere drie meisjes was de aanwezigheid van beroemde artiesten voor haar de gewoonste zaak van de wereld. Haar vader had immers een belangrijke baan bij platenmaatschappij Phonogram en er kwamen veel artiesten bij hen over de vloer.

Persoonlijke aantekeningen

Hoe zat het met de andere artiesten van dat moment vroeg ik.

Vanaf het moment dat ze op David Cassidy vielen hield al het andere op, daar kwam het ongeveer op neer. En de Osmonds dan, die waren toch ook populair? Dat was voor een ander soort meisjes, vertelden ze. De Osmonds waren braver. Bovendien hadden ze, met uitzondering van Donny, van die rare gebitten. Meisjes die van de Osmonds hielden, deden vaak aan paardrijden. David Cassidy was �progressiever�. Hij was meer een rocker, dat bleek wel met �Rock me baby�. Dat gold ook tevens zijn aanhang. Precies zoals eerder bij Elvis en Cliff, later bij de Beatles en de Stones, was er sprake van een tweedeling. Je hoorde of bij de brave Osmonds of bij David, �de rocker�.

Wat vonden de anderen van jullie bewondering voor David?

Wat de jongens in de klas ervan vonden kon ze niet zo veel schelen. Die waren even oud als zij zelf, terwijl zij meer belangstelling voor oudere jongens hadden. Erger was het wat ze in de kranten over hun idool lazen. Dat was vrijwel altijd negatief of denigrerend. Loes haalde een pak zorgvuldige bewaarde knipsels te voorschijn. Ik las teksten als �Flauwvallen om David Cassidy�, �Duizenden gillende, krijsende, jankende, brullende, in katzwijm geraakte meisjes, �Hete tranen om David�, �Gillend succes�. De artikelen waren geschreven door oudere journalisten die geen binding met de popmuziek van de nieuwe generatie hadden. Ruud Kuyper (1937-1999) bijvoorbeeld was een uitgesproken jazzman. Ik moest denken aan de artikelen die in een eerder stadium over Elvis Presley en de Beatles geschreven waren. Die hadden ook zo�n hautaine teneur, in de sfeer van � die presteren niets en er zal nooit iets van ze terecht komen.

Een boek vol geheimen

David Cassidy in de Doelen (Rotterdam)

De meisjes zochten overal naar informatie over David. In de Popfoto lazen ze ineens dat Cassidy in Nederland zou komen optreden. Marjon, Loes en Ria woonden in Rotterdam. David werd er op zondag 11 maart 1973 in de Doelen verwacht. Om zeker te zijn van een entreebewijs bestelden ze de kaartjes bij Popfoto, het blad van organisator Paul Acket. De beste plaatsen, en die wilden ze natuurlijk wel hebben, kostten twintig gulden per stuk. Ik kreeg de kaartjes te zien. Die zaten nog in de originele enveloppe van Acket in de Haagse Theresiastraat. Ze waren aangetekend verstuurd. Ze waren met een stempel van �2,50 gefrankeerd. Er was zowel een middag- als een avondconcert. Juliette, die ver weg in het Gooi woonde, was er niet bij en kon zich ook niet meer herinneren of ze van het optreden wist. Loes en Ria werden door een van de ouders met de auto gebracht en na afloop van het avondconcert (om half elf) weer opgehaald � ze moesten de volgende dag uitgerust op school zijn. Uit eigen ervaring weet ik dat het een zeer geslaagd optreden was. Het voorprogramma was de onbekende zangeres Kim Carnes. In 1981 maakte Kim met �Bette Davis Eyes� een Amerikaanse nummer ��n hit. De meisjes in de zaal genoten en leefden zich helemaal uit tijdens de performance van David Cassidy, die uiteraard de hoofdact was. Voor hem waren ze gekomen.

David Cassidy was nu zo populair dat er speciale fanboekjes werden uitgegeven. Die kostten �1,25. Eindelijk informatie over de zanger en over zijn leven die niet negatief was. Elke twee maanden kwam zo�n boekje uit. Dat mocht je dan ook niet missen. Juliette was op vakantie. Ze moest en zou op tijd terug zijn om het nieuwste boekje aan te schaffen. Meteen bij terugkomst na het passeren van de Nederlandse grens haastte ze zich naar een benzinestation om het te kopen. Als je de boekjes achteraf leest, vertelden ze, besefte je dat de verhalen gewoon verzonnen waren. In het eerste boekje stonden zelfs al ingezonden brieven. Dat kon toch niet.

Er was trouwens van alles te koop. Je kon de foto�s kopen die tijdens het concert gemaakt waren. En het programmablad van het optreden. In de Doelen schafte je tevens een kokarde aan met een foto van David in kleur. Je kon ook lid worden van de David Cassidy fanclub. Die had bijna 1.000 leden in die tijd. Elke maand verscheen er een clubblad, �King of the Seventies�. En dan natuurlijk de platen. Een album van David Cassidy of van de Partridge Family kostte 21 gulden, wisten ze nog. De meisjes kregen geld van hun familie en ze deden allerlei klusjes om aan geld te komen. Het wassen van een auto leverde bijvoorbeeld �2,50 op.

In 1974 kwam David Cassidy voor de tweede keer naar de Rotterdamse Doelen. Ondanks het feit dat de kaartjes niet duurder geworden waren, was het concert die keer niet uitverkocht. De populariteit van de zanger was al tanende. Omdat er ruimte in de zaal was kwamen deze keer ook ouders kijken. Niet om David Cassidy te zien optreden, maar om zelf waar te nemen hoe de fans reageerden.

Loes en Ria probeerden bij die gelegenheid David Cassidy te ontmoeten. Ze hadden gehoord dat deze in het Hilton Hotel verbleef. Het personeel ontkende dat eerst maar later veranderde hun houding. �David heeft zilvergelakte laarzen aan, als je die ziet weet je dat hij het is�, vertelde iemand. Om vijf voor acht herkenden ze David aan die laarzen. Hij was helemaal opgemaakt om op de b�hne goed over te komen. Toen hij de meisjes zag begroette hij ze. Ria haalde een Cassidy-sjaaltje te voorschijn en vroeg David of hij er zijn handtekening op wilde zetten. Dat ging niet zo makkelijk, maar het lukte. David werd per auto naar de zaal gebracht. De meisjes renden zo hard ze konden om niets van het optreden te missen. �We kwamen, geloof ik, het allerlaatst binnen�.

David Cassidy

Tieneridool af

Heel wat jongelui willen graag een idool worden. Dat is van alle tijden. Maar als je het bent valt het niet altijd mee er een te zijn. Dat gold ook voor David Cassidy. Hij verdiende geld als water met zijn rol bij in de �Partridge Family� en vooral met zijn optredens in Amerika en Engeland. Maar toch. Geleidelijk aan werd hij de hysterie beu. Vooral op 26 mei 1974, toen honderden meisjes in Londen gewond raakten omdat ze elkaar verdrongen. E�n van de meisjes, de 14-jarige Bernadette Whelan, kwam zelfs te overlijden. Die gebeurtenis gaf de doorslag. Het was een keerpunt, lijkt het, in het leven van Cassidy.

Marjon Hoogendam hield de belangstelling in Nederland enigszins overeind. Ze was altijd een fanatiek lid van de fanclub geweest. David was in 1985 eindelijk weer eens in Nederland, om een nieuwe single te playbacken in het programma Top Pop. In die tijd stond hij onder contract bij Arista Records, de platenmaatschappij die Bell had overgenomen. Van een platenwinkelier hoorde ze hoe ze contact met de Nederlandse vertegenwoordiger van Arista kon opnemen. Marjon slaagde erin David Cassidy in de tv-studio te ontmoeten. Dat was voor haar een nieuw begin. Marjon nam de leiding van de fanclub over voor een periode van maar liefst zeventien jaar. In die hoedanigheid liet ze zich voor de radio interviewen. Zo herinnerde ze zich nog een interview met Letty Kosterman. Zo lang de microfoon openstond werd ze netjes behandeld, maar als dat niet het geval was bleek Kosterman even hautain te zijn als de journalisten die over Cassidy schreven. Marjon gaf elke twee maanden het blad �David Cassidy Info Bulletin� uit. De fanclub telde nog steeds 150 leden.

Na 1974 heeft Cassidy nooit meer in Nederland opgetreden. Geen probleem. Marjon volgde David waar hij wel op de b�hne stond. Zoals anderen de wereld afreizen om een marathon te lopen of een voetbalwedstrijd te zien reisde zij naar Engeland of naar Las Vegas als hij er aan het werk was. In Las Vegas bezocht ze dan een aantal shows achter elkaar. David en Marjon leerden elkaar steeds beter kennen al kon je de gesprekken het beste als �small talk� omschrijven.

Juliette, Marjon, Loes en Ria

Dankzij het internet leerden Marjon, Loes, Ria en Juliette elkaar kennen. Ze waren trouwens niet de enige vrouwen die David Cassidy trouw gebleven waren. Een groepje van hen wist elkaar te vinden. Ze komen nog steeds een keer of vijf per jaar bij elkaar.

In februari van dit jaar reisden Ria en Loes helemaal naar Illinois. David Cassidy trad er op in het plaatsje Elgin ten westen van Chicago. Hun komst hadden ze tevoren aangemeld. Tijdens de voorstelling vertelde Cassidy aan het publiek dat er twee vrouwen speciaal uit Nederland waren overgekomen om bij het optreden aanwezig te zijn. Hij nodigde ze uit naar voren te komen. Zoals altijd zong David vooral zijn grote hits. In de toegift eindigde hij met �I think I love you�. Ondanks de beveiliging mocht iedereen dan het podium opkomen en kreeg dan een hand van de beroemde zanger.

Cassidy vond het leuk om later die avond nog wat verder te praten met zijn Nederlandse gasten. Ze spraken af in de lobby van het hotel waar zowel zij als de artiest ondergebracht waren. Om half een �s nachts hoorden ze van iemand dat David was gaan slapen. Enigszins teleurgesteld namen ze de lift naar hun kamer. Het hotel had twee liften. De volgende ochtend vernamen ze dat terwijl zij met de ene lift naar boven waren gegaan, Cassidy juist met de andere naar beneden gekomen was. David had ze dus niet in de steek gelaten.

***

Op 12 april van dit jaar werd David Cassidy zestig jaar. Die datum ging niet ongemerkt voorbij in Nederland. Een aantal vrouwen, onder wie Marjon, Juliette, Ria en Loes, kwamen bij elkaar. Ze hadden een grote taart met daarop in kaarsjes het getal 60. Ze dronken bovendien champagne om de verjaardag van hun David te vieren.

Juliette her-ontdekte David Cassidy enkele jaren geleden. �Ik vond de muziek destijds al geweldig, maar als 12 jarige kon ik dat niet goed benoemen�. Toen ze de oude platen opnieuw draaide besefte ze dat die heel goed waren geproduceerd en dat de muziek tijdloos was. Geen wonder. In een interview met Gary James (maart 2002) vertelde de zanger nog eens dat hij met de allerbeste sessiemuzikanten gewerkt had. Hij noemde ze bij naam: Hal Blaine, Larry Carlton, Louie Shelton, Joe Osborne en Larry Knechtel. �All of those magnificent musicians and they�re all playing. We made a lot of good records in that era and sold a lot of records and were very successful. So, what can I say other than the fact that I�m proud of it and the work we did then�.

De vier dames die ik op 22 juni in Laren sprak hadden nog steeds veel plezier met hun David Cassidy-avontuur. En waarom ook niet. �We doen er niemand kwaad mee�, zei een van hen. Terecht.

Harry Knipschild

23 juni 2010

35 - Abram de Swaan in de Verenigde Staten (1966/67)

Niet alleen �gewone mensen�, ook wetenschappers houden van popmuziek. Diverse historici, verbonden aan de Universiteit Leiden, hebben mij de afgelopen jaren verteld over hun muzikale smaak. Mijn promotor, Leonard Bluss�, luistert naar Townes Van Zandt (�Pancho and Lefty�), Louis Sicking naar Abba, Pieter de Coninck naar Rory Gallagher. Van Chris Quispel hoorde ik dat hij veertig jaar geleden regelmatig op mijn rhythm & blues-programma bij radio Veronica afstemde. In een discussie liet Peter Hoppenbrouwers zich onlangs ontvallen een aanhanger (geweest) te zijn van Crosby, Stills & Nash. Enzovoort. Een bijzondere persoon in het rijtje wetenschappers is Abram de Swaan, geboren op 8 januari 1942.

Prof dr A de Swaan is, vanwege zijn leeftijd, inmiddels �verplicht� met emeritaat. In de jaren 1973-2001 was hij als hoogleraar sociologie verbonden aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). Op zijn website is te lezen dat hij in 1973 cum laude promoveerde op het proefschrift �Coalition theories and cabinet formations�. Hij was onder meer gasthoogleraar bij de New School for Social Research, Cornell University en Columbia University, bij Paris I-Sorbonne, de �cole des Hautes �tudes en Sciences Sociales, Europese Unie hoogleraar in Boedapest en bezette in 1998 de Europese leerstoel aan het Coll�ge de France. Hij is lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen.

Midden in de indrukwekkende maar verre van complete opsomming van zijn loopbaan als wetenschapper vermeldt De Swaan nadrukkelijk dat hij �een reeks tv-documentaires over popmuziek heeft gemaakt � van John Lennon en James Brown tot Tina Turner�. Bovendien publiceerde hij in 1967 �Amerika in termijnen; een ademloos verslag uit de USA�. Op de omslag is te lezen dat �De Swaan vanuit de Verenigde Staten gedurende een jaar voor de VPRO-radio zijn impressies van dat land had weergegeven. Deze radio-uitzendingen verschijnen hierbij in boekvorm�.

Abram de Swaan (1967)

Amerikaanse radio

Bram de Swaan, 24 jaar jong, sprak vanuit de VS een gast-column voor de VPRO-radio in. Hij luisterde echter ook zelf naar hetgeen de Amerikaanse radio te bieden had: �Welkom in een wilde wereld, in een bestaan opgebouwd van geluid, lawaai, gerucht: het geluid van Amerika. Transistors. Het zenuwengeluid. Vier duizend honderd acht en veertig stations zenden twintig uur per dag over twee honderd miljoen toestellen in Amerika � ��n voor elke Amerikaan, hardhorend, doof of stom�.

Ouderen, burgelijke, middelbare middenstanders, keken televisie, wist hij. Radio was voor de jeugd. �Luisteren is leven met een half oor, transistor onder de kraag van het leren vest, autoradio�s, gillend van het lachen in open sportwagens. De snelheid van het geluid. Het zintuig van de swinger, de teeny-bopper, go go hippie, uptight chick. Radio is van de leefman, de actieman. Radio is jong, is in, is groovy, is with it�.

De Amerikaanse jeugd, dat waren voor Bram de teenagers, de teeny-boppers. Met z�n allen vielen die voor een nieuw soort priesters, de disc-jockeys. �De tiener hoort wat niemand hoort � behalve dertig miljoen andere teeny-boppers van kust tot kust � het geluid van Amerika. De andere wereld, de atmosferische werkelijkheid, of: de ether, zoals de ouden zeiden. En daar wonen de disc-jockeys, de pop-priesters die niets meer meedelen, niets meer beweren, niets meer hoeven uit te leggen; alleen nog maar zuivere communicatie, zonder inhoud, alleen tekens, signalen�.

Het gaat ongeveer zo: �W.A.V.Z., your station in New Haven, lucky thirteen on your dial, go go go GO GO! A swinging session with Bill Gary and all the sixty-seven singles from the top hundred list�. En dan meteen, �Wham!... The Mothers [of Invention]�.

Niet zoals vroeger met de �Arbeidsvitaminen� eerst een beleefde aankondiging en dan een muzikale inleiding, zo van: Er komt nu een vrolijk lied, dat is te merken aan de samba-ballen op de achtergrond en dat hoort u aan de kloeke vierkwartsmaat; dan houdt de muziek even in en komt de zangeres... de oude aanpak van �U vraagt wij draaien� en �Met band en plaat voor u paraat�. Wie die namen kent, is in deze wereld al een oude man...

Nee, hier niets van dit alles, meteen, knal, het punt op de plaat waar de zanger inzet met volle kracht, niks geen introduktie en als de woede van de plaat even zakt, kraait de disc-jockey er meteen weer tussendoor: �Californian Mothers going a go go number thirteen on this week�s top twenty: Stay tuned, join the fun!� Dit hele verdomde land is van ons, zegt de zanger van de Mothers of Invention. Helemaal van de teeny-boppers�.

Het is bijzonder dat de auteur alleen de Mothers of Invention met name noemt. De groep van Frank Zappa heeft namelijk nooit in de Amerikaanse hitparade gestaan. Naar welke stations luisterde hij dan wel?

Mothers of Invention (LP 'We're only in it for the money')

Bram de Swaan bevond zich anno 1966-1967 in Amerika. Was hij op de hoogte van de ontwikkelingen in Europa? De jeugd luisterde er naar Radio Veronica, Radio Caroline, Radio London. De publieke omroep had grotendeels afgedaan. De Nederlandse politiek begon in 1966 schoorvoetend met Hilversum III. Een Labour-regering onder leiding van Harold Wilson maakte in 1967 door nieuwe wetgeving een einde aan de populaire Britse zeezenders. Het was het jaar van �A whiter shade of pale� (Procol Harum) en �All you need is love� (Beatles). Ter compensatie kwam BBC Radio 1.

Jingles en commercials

De Amerikaanse radiostations werden niet door de overheid in stand gehouden. Ze moesten zichzelf bedruipen. Met commercials, uiteraard gericht op hun luisteraars, de jeugd. De Swaan hoorde het aan: �Geen tijd gaat verloren, de uitzending is een durend toppunt, vier, vijf uur lang. Behalve voor de station breaks, de reclame. Maar als het station echt goed is, zijn zelfs de reclames in stijl: �Coca Cola beat� en Pepsi�s �Join the Pepsi Generation�. Ik houd het in het Engels, vertalen helpt niet. Het betekent niets, alleen zichzelf: �Coca Cola slag� of �Voeg u bij de Pepsi-generatie�. In het Nederlands is daar geen brood bij te bakken. Het is mystiek, vreugdefeesten, een soort laagmis, maar dan opgedragen aan een topperwezen. De tiener. En het is menes. Er valt niets te lachen, nooit een grapje, want dat verwijst naar iets. En dit is alleen zichzelf, sfeer, geluid, ether�.

De correspondent van de VPRO-radio bezocht tevens een radio-studio: �De technicus heeft een stapel plaatjes voor zich en de lijst met de top honderd van deze week. Dat zijn de platen die het meest gespeeld zijn door de tien leidende disc-jockeys van het land. Waar zij het meest in zien of het meest voor krijgen. De platenruiters van alle andere stations volgen die keus. De luisteraars kopen de plaat die zij het vaakst krijgen voorgedraaid en die ze het best bevalt. De meest verkochte plaat komt op de topperlijst en wordt dan weer het meest uitgezonden. De rest is herhaling, liturgie.

De disc-jockey zet een plaat op. Hij schuift een bandje in de gleuf. �Wauw!� roept het bandje met zijn stem de zender in, �Tune in, have a ball, join the partyline of the swinging straightshooters�. En terwijl zijn extase door duizend huiskamers galoppeert, steekt de disc-jockey een sigaret op. Dat is mijn beste kreet, zegt hij, die blijft het doen�.

Hippies

Abram was �op het juiste moment� in Amerika. Tijdens zijn verblijf in Californi� maakte hij kennis met een nieuwe generatie, de hippies, de hipsters zoals hij ze meestal noemde.

�De hipsters zijn misschien de meest totale critici van de Amerikaanse samenleving. Van de Amerikaanse leefwijze willen ze niets weten. Zij zijn de opvolgers van de beatniks uit de jaren vijftig en de existentialisten van vlak na de oorlog. Bij de hippies geen bitterheid, maar een nadrukkelijke blijmoedigheid, geen sarcasme maar een allesomvattend liefdesbetoon. Voor de hipsters is de grote mensen-maatschappij een dodenrijk. De spontane creativiteit wordt er doodgedrukt door de tucht op school en later door geestdodende arbeid enkel om het geld. Voor liefde is in die wereld geen plaats, alleen in het huwelijk, waarbinnen zo�n vluchtige emotie zich niet laat opsluiten. De meeste mensen zijn daarom al afgestorven nog voor ze volwassen zijn, zeggen de hippies.

De hipsters willen leven in onmiddellijk contact met hun emoties, op de toppen van hun zintuigen. Door marihuana en LSD zijn zij ontwaakt, maar eenmaal bevrijd kan het ook zonder middelen. Wie eenmaal is aangeslagen, gaat op in zijn gevoelens, gewaarwordingen en herinneringen, bloemen, beesten en andere mensen, aan geld en werk valt niet meer te denken, dat is alleen nog maar verlies van levenstijd.

De hipsters leven in primitieve anarchie, met hun oosterse mystiek, uitheemse kleren en modieuze fratsen. Hun muziek en sierkunst zijn in heel Amerika doorgedrongen. Maar belangrijker dan dat, hier en nu leven zij naar hun leer en leren van dat leven. Miljoenen jonge Amerikanen worden door hun voorbeeld tot die nieuwe bestaanswijze gelokt�.

De auteur van �Amerika in termijnen� vroeg zich niet af hoe de hippies aan de financi�le middelen kwamen om het leven te leiden dat ze zo graag wilden leiden.

LSD

Timothy Leary

In New York bezocht de aankomende socioloog een lezing van Timothy Leary, de propagandist van LSD. Hij was niet de enige bezoeker. �Tweeduizend mensen luisteren doodstil in de bijna donkere zaal. In de corridors staan politiemannen en schijnen met zaklantaarns de rijen in. Tussen het publiek zitten FBI-rechercheurs van de narcotica-commando�s. Timothy Leary Ph.D. is aangeklaagd wegens bezit en gebruik van LSD, de stof die kan leiden tot een toestand van tijdelijke krankzinnigheid of van onmetelijk inzicht. In de zaal zitten honderden die zijn ervaringen hebben doorgenaakt, die een �trip� gemaakt hebben, die, zoals Leary zegt, �aangeslagen� zijn, �turned on�, die de psychedelische, de bewustzijnsverruimende kennis hebben opgedaan�.

De drugs-geleerde zat �op een podium, in spierwit costuum, de benen gekruist, zijn voeten bloot. Onder hem en om hem heen de muziek van de sithar, klank van wijding en jeugd, het instrument van Indiase mystici en van de Beatles�.

In 1967 verscheen het nummer �Lucy in the Sky with Diamonds� op het album �Sgt. Pepper� van de Beatles.

In de foyer, constateerde Bram de Swaan, stonden �beeldschone kinderen, met parelmoeren rondjes op hun voorhoofd geplakt. Zij verkopen kleine belletjes, het geluid van de geesten, en platen met een lezing van Timothy Leary, boeken van en over hem. Alles over LSD, dat geniale gif, dat nu snel overal op de wereld wordt verboden en dat nu ook snel geheimzinnig wordt en zondig. Onder de ogen van de politie rookt iemand achteloos een marihuanasigaret. Een heel mooi meisje rent op mij af. Ze ziet me aan voor Mick Jagger, de zanger van de Rolling Stones. Iedereen is nu heel gelukkig�.

De toekomst: marihuana

Over LSD kon je van mening verschillen. Bij marihuana, het �verboden gras�, lag dat anders. �Minstens een kwart van de studenten heeft wel eens een marihoe-sigaretje geprobeerd, misschien een tiende rookt het geregeld. Marihuana is het snoepgoed van de nieuwe generatie. Zoals aan alles wat lekker is en de gebruiker een gevoel van welbehagen geeft, worden aan marihuana grote gevaren toegeschreven. Suikergoed schaadt kiezen en beendergestel, roken verkankert de longen, drank ru�neert de lever en liefde belemmert de prestaties in studie en sport. Alles wat genot geeft, schaadt de mens, althans volgens het slag mensen voor wie genot zelf in wezen onverdraaglijk is�.

Marihuana verbieden was onzin. �Bovendien loopt zo�n verbod altijd op niets uit. Bijvoorbeeld de uitbanning van alcohol: De grote drooglegging van de jaren twintig werd in de Verenigde Staten een grandioze mislukking. Amerika dankt er zijn gezelligste kroegen aan, voortgekomen uit speak-easies, waar in het geheim geschonken werd, de gangsters hebben in het illegale drankverkeer geleerd hun vak groot op te zetten, een menigte gretige drinkers hield aan de droge tijd een ongeneeslijke drang naar drank over en is sindsdien alcoholicus�.

De Swaan hield nog maar eens een warm pleidooi voor de soft-drug: �Een vriendelijk kruid: de gedroogde blaadjes, fijn gesneden en als shag tot een sigaretje gerold, worden gerookt door miljoenen. De meer gevoelige karakters raken er opgewonden van, vrolijk, treurig, praatziek of juist heel stil. In elk geval, het haalt ze uit de zorg van alledag. Een zegen dus, zo te horen. Want zolang niet iedereen een huispsychiater heeft en zolang het leven op aarde blijft zoals het is - nogal eens teleurstellend - zolang wil iedereen er op zijn tijd wel eens uit. De een met vijf glazen jenever, de ander in zijn sportwagen, de jeugd van het avondland met marihuana�.

Het gebruik van marihuana was een gepasseerd station, vond De Swaan. �Het is de wet die de aansluiting mist. Iedereen doet het toch, straffen helpt niets, het verwoest alleen de levens van overigens oppassende staatsburgers. Ten lange leste past de wet zich aan.

Het is een mens slechts zelden gegeven helder in de toekomst te zien. Maar ��n generatie verder zullen de kinderen op school bulderen van de lach als ze horen dat volwassen mannen andere volwassen mannen achtervolgden, arresteerden, veroordeelden en voor vijf of tien jaar opsloten, enkel en alleen vanwege hun voorkeur voor een bepaalde soort rookwaar.

Natuurlijk wordt marihuana ooit nog eens vrijgesteld. Vanzelfsprekend komt een dag dat ook de voor de hand liggende oplossing voor het gebruik van LSD wordt gerealiseerd: net als zweefvliegen, dat ook niet zonder gevaar is, worden verenigingen van regeringswege goedgekeurd, nieuwe leden moeten medisch en psychiatrisch worden onderzocht en krijgen gedurende een proeftijd geleidelijk grotere doses LSD (meer vlieg-uren) tot ze verantwoord aan zichzelf kunnen worden overgelaten. Wacht maar, zo zal het gebeuren.

Een kwart van alle kiezers is nu jonger dan dertig jaar, dat zijn dus alleen nog maar de twens. Over tien jaar vormen de kiezers onder de vijfendertig jaar de meerderheid in Amerika. Voor hen is marihuana een genotmiddel als alle andere, een middel dus dat ongevaarlijk is zolang het met verstand gebruikt wordt. Het verbod is voor de jonge kiezers iets van oude mensen en dingen die voorbij gaan. Binnen tien jaar is marihuana aanvaard. Dan kunnen de inhaleerders eindelijk onbezorgd uitblazen�.

***

Hippie, Monterey 1967

Wetenschappers kunnen evenmin als �gewone mensen� de toekomst voorspellen. Dat maakt het boek van de huidige hoogleraar niet minder boeiend. De jonge Bram de Swaan legde op een interessante manier de ontwikkelingen in die tijd vast. Jammer dat de auteur niet aanwezig was op het popfestival van Monterey, 16-18 juni 1967. Hij deed er in elk geen verslag van. Andere auteurs schreven er prachtige verhalen over. Er waren optredens van ondermeer Jimi Hendrix, Janis Joplin, Jefferson Airplane, de Grateful Dead, de Mamas en de Papas, Ravi Shankar, Otis Redding en de Who. Geestverruimende middelen waren ruimschoots aanwezig. Lang niet alle artiesten haalden de pensioengerechtigde leeftijd.

Harry Knipschild

16 juni 2010